शहर निर्माते…श्रमिक कामगार !

                 शहरांना स्वच्छ करणारे कोण ? शहरांची निगा राखणारे कोण? शहरांचे निर्माणकर्ते कोण?  “पृथ्वी ही शेष नागाच्या मस्तकावर तरलेली नसून कष्टकरी व कामगारांच्या तळहातावर तरलेली आहे” साहित्यिक, लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे हे वाक्य आजच्या परिस्थितीची वास्तविकता दर्शवते. आज जगभरात आपण पाहत असलेली शहरांची, गावांची, खेड्या-पाड्यांची सुंदरता ही आपल्यातल्या प्रत्येक कामगारांची कला आहे, त्यांचे कष्ट आहे.

         कामगारांना त्यांचे हक्क अधिकार मिळण्यासाठी आपल्यातील काही नेत्यांनी आंदोलने – चळवळी उभ्या  केल्या, हक्कांची लढाई लढण्यासाठी कामगारांनी पूर्ण योगदान दिले. कामगार हक्कांसाठी भारतामध्येच नव्हे तर संपूर्ण जगभरात चळवळी उभ्या राहिल्या. कामगारांचा इतिहास पाहिला असता आपल्याला फार मोठे बदल झाल्याचे दिसून येतील. भारतामध्ये पहिल्या महायुद्धानंतर कामगार चळवळीत मोठ्या प्रमाणात वाढ होऊ लागली. श्रमिकांना १२ तासाहून अधिक काम करावे लागत होते आणि या अधिक तासाचा योग्य तो मोबदला देखील मिळत नव्हता. अश्या अनेक प्रश्नांना सडेतोड उत्तर देत कामगार चळवळीला एक दिशा मिळाली आणि १ मे हा महाराष्ट्र सहित इतर काही राष्ट्रांमध्ये जगातील स्तरावर “कामगार दिन” म्हणून साजरा केला जात आहे.

          कामगारां संबंधित कायदे तयार करणे, कामाचे तास बदलणे, कामगारांना त्यांचे हक्क-अधिकार मिळवून देणे, सुट्टी व  श्रमाचा योग्य मोबदला कामगारांना मिळावा यासाठी ऑस्ट्रेलिया, अमेरिका, रशिया यांसारख्या काही नामिक देशांमध्ये झालेल्या चळवळीचे मोठे योगदान भारतीय कामगार चवळीत दिसून येते. 

           भारतातील कामगार चळवळी मध्ये नारायण मेघाजी लोखंडे यांचे मोलाचे स्थान मानले जाते. नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी १८८४ साली ‘बॉम्बे मिल हेड्स’ असोसिएशन नावाची गिरणी कामगार संघटना स्थापन केली. नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या प्रयत्नांनी सातही दिवस काम करणाऱ्या श्रमिकांना त्यांची हक्काची साप्ताहिक सुट्टी मिळू लागली.

            डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९३६ साली स्वतंत्र मजूर पक्षाची स्थापना केली. आंबेडकरांना कामगारांप्रति निष्ठा होती. कामगारांना कायदेशीर अधिकार मिळावे याकरिता त्यांनी  प्रयत्न केले व ते प्रयत्न पूर्णत्वास आणले.  ब्राम्हणशाही आणि भांडवलशाही हे कामगारांचे शत्रू आहेत असे त्यांचे मत होते. सामाजिक अन्याय-अत्याचार आणि आर्थिक विषमते विरुद्ध कामगारांनी लढले पाहिजे असे आंबेडकरांचे म्हणणे होते. यासारखेच मडके बुवा, अहिल्याताई रांगणेकर, दत्ता इस्वलकर, सुंदर नवलकर यांसारख्या कामगार नेत्यांनी कामगार चळवळीचा पाया धरून ठेवला.

               कामगार हक्कांची लढाई सुरु झाली पण तीच लढाई आजतागायत सुरू आहे. सध्या घडीला देखील कामगारांची मोठी पिळवणूक होताना दिसत आहे. जात, धर्म, वर्ग, वर्ण, लिंग, प्रांत, भाषा यांमध्ये विभागणी होताना दिसत आहेत. आजही श्रमचोरी सारखे गुन्हे आपण पाहत आहोत.

             मुंबई सारख्या विकसित शहरातील कामगारांची वाईट स्थिती बघून खंत वाटते. मोठ्या-मोठ्या इमारती, ब्रिज बनवणारे असो अथवा शहराची स्वच्छता राखण्यासाठी कार्यरत असणारे सफाई कामगार असो, कामाचा योग्य मोबदला मिळणं  दूरच पण स्वतःचे घर देखील नाही. भारतात ९१ ते ९२ % कामगार हा असंघटित क्षेत्रात काम करणारा आहे. ज्यांना सामाजिक सुरक्षा, वेतन योग्य प्रमाणात मिळत नाही.

            “केंद्रसरकार द्वारे कामगारांकरिता नवीन कायदे अंमलात आले, पण त्याचा मोठ्या प्रमाणात विरोध जवळ जवळ सर्वच कामगार संघटनांनी केला. सरकारी आकडेवारी नुसार ७१ ते ७२% छोटे कामगार या कायद्यापासून वंचित राहतील. ट्रेड युनियन ने उपस्थित केलेल्या प्रश्नात असे मांडले आहे कि, कामगारावर काम करणाऱ्या राष्ट्रीयकृत नऊ कामगार संघटना आहेत. ज्यांना सरकारने चर्चेला देखील बोलावले नाही. नियम करताना सांगितले नाही, कायदे करताना सांगितले नाही, कामगारांचे मुद्दे/मत ग्राह्य धरले नाही. असे वागणे सरकारचे दिसत आहे.” ( झी २४ तास मधील एका मुलाखतीत कॉम्रेड भालचंद्र कांगो यांचे मत.)

           कामगार कायद्यामध्ये सुधारणा/बदल करावे असे मत कामगारांचे होते पण सरकार काही एक ऐकण्यास तयार नाही. 

           अशा या शहरांचे निर्माणकर्त्या कामगारांबद्दल आपले विचार, कामगारांचे प्रश्न, आणि त्यांचे शहराच्या विकासासाठी  योगदान आपण या अंकामध्ये  १ मे कामगार दिनानिमित्त प्रकाशित करीत आहोत.

           युवकांनी कामगार संबंधातील कायदे, कामगार आणि समाजव्यवस्था सांगण्याचा उत्तम प्रयत्न  केला आहे. एवढेच नव्हे तर सध्या कोरोनाच्या वाढत्या प्रादुर्भावात जीव-घेण्या परिस्थितीत कित्येक सफाई कामगार कामाच्या निष्ठेप्रति आपल्या जिवाची तमा न बाळगता कार्यरत आहेत आणि त्यांची एक बाजू लेखात मांडण्यात आली आहे. सर्वात महत्वाचे म्हणजे कामगाराची सध्य- स्थिती विषयी सुद्धा लिहिले आहे.

              भारतीय संविधानात कामगारांना त्यांच्या हक्कांचे अधिकारांचे कायदे असून देखील ते खूप कमी कामगारां पर्यंत पोहोचत आहे. भारतीय कामगारांप्रती लिहिणाऱ्यांनी, वाचकांनी तसेच प्रत्येक नागरिकांनी आपली जबाबदारी जाणून घेणं गरजेचे आहे.

 युवकांनी आपले विचार अभ्यासपूर्वक लेखनात मांडले आहे. वरील सर्व अंक आपणास वाचनास उपलब्ध आहे. यासाठी आपण आम्हाला संपर्क करू शकता.

                                              संपादन: पूजा कांबळे, विशाल जाधव

गिरणी कामगारांचा लढवय्या नेता : कॉम्रेड. दत्ता इस्वलकर !

       मुंबईतील मॉडर्न मिलमध्ये दत्ता इस्वलकर यांचे वडिल जॉबर होते. १९७० साली वयाच्या २३ व्या वर्षी दत्ता इस्वलकर हे मॉडर्न मिलमध्ये नोकरीस लागले. राष्ट्र सेवा दल आणि समाजवादी चळवळीतील अनेक संस्था संघटनांशी निकटचा संबंध असलेले दत्ता इस्वलकर यांनी १९८७नंतर गिरणी कामगारांच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष करण्यास प्राधान्य दिले होते. रायगड जिल्ह्यातील साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ट्रस्टचे ते उपाध्यक्ष होते. ज्येष्ठ कामगार नेते दत्ता सामंत यांनी १९८२ साली गिरणी कामगारांचा मोठा संप केला. तो लढा अयशस्वी झाला. आणि सुमारे अडीच लाख कामगार व त्यांच्या कुटुंबियांचे भविष्य मातीमोल झाले. 

         गिरणी कामगारांना देशोधडीला लावण्यात सर्व राजकीय पक्षसंघटनांचा कसा सहभाग होता याची जाण इस्वलकर यांना होती. स्वान मिल, मॉडर्न, रघुवंशी, कमला, मुकेश, श्रीनिवास, ब्रडबरी अशा १० मिल बंद झाल्यानंतर गिरणी कामगारांना कोणी वालीच उरला नव्हता. अशा कठीण काळात २ ऑक्टोंबर १९८९ साली दत्ता इस्वलकर व त्यांच्या सहकार्यांनी बंद गिरणी कामगार संघर्ष समितीची स्थापना केली. त्या समितीचे दत्ता इस्वलकर हे निमंत्रक होते.

समितीच्या स्थापनेनंतर एका वर्षांनी ०२ ऑक्टोबर १९९० रोजी गांधी जयंतीला दत्ता इस्वलकर यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत गिरणी कामगारांच्या रास्त प्रश्नांसाठी बेमुदत उपोषणाला बसले होते. तत्कालीन मुख्यमंत्री सुधाकरराव नाईक यांच्या मध्यस्थीने उपोषण सुटले. 

        त्यानंतर १९९१ साली विकास नियंत्रण नियमावली आली. त्याचा फायदा गिरणी मालकांनी गिरण्यांच्या जमिनी विकण्यात झाला. लालबाग परळ भागात त्याकाळी ५८ गिरण्या होत्या. गिरणी बंद पडल्यामुळे गिरणी कामगार देशोधडीला लागले. त्यांच्या कुटुंबाची वाताहत झाली. हे अनुभव पाठिशी असल्यामुळे दत्ता इस्वलकर यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत नंतर अडीच दशके गिरणी कामगारांच्या हक्कांचा लढा ते नेटाने लढले. 

         मुंबईतील ऐतहासिक गिरणी संपात वाताहात झाल्यानंतर एकेकाळी तत्वांसाठी संघर्ष करणारा गिरणी कामगार ही हतबल झाला होता. आर्थिक परिस्थिती पिचलेल्या त्या गिरणी कामगारांच्या मनात पुन्हा लढण्याची इर्षा निर्माण करण्याचे काम दत्ता इस्वलकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केले. भायखळा परिसरातील न्यू ग्रेट मिलसमोर सुरु केलेल्या उपोषणामुळे गिरणी कामगारांचा लढा पुन्हा दुसऱ्यांदा उभा राहिला. श्रमिक कष्टकऱ्यांचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला. गिरण्यांच्या जागेवर केवळ मालकांचाच नव्हे तर राज्य सरकार, मुंबई महापालिका आणि कामगारांचाही हक्क प्रस्थापित झाला. याचा परिणती गिरणी8 कामगारांना गिरण्यांच्या जमिनीवर मोफत नव्हे तर किफायतशीर दरात मालकी हक्काची घरे देण्यात झाली.

          गिरणी कामगारांच्या न्याय हक्कांसाठी आणि त्यांना मालकी हक्काची घरे मिळण्यासाठी दत्ता इस्वलकर आयुष्यभर शेवटपर्यंत संघर्ष करीत राहिले होते. अलीकडे त्यांच्या प्रकृतीच्या तक्रारी वाढल्या होत्या. ब्रेन हॅमरेज झाल्यानंतर त्यांच्या तब्येतीत अनेक अडचणी निर्माण झाल्या होत्या. गिरणी कामगारांच्या आंदोलनाची माहिती सांगणाऱ्या प्रेमळ स्वभावा च्या तत्वनिष्ठ प्रामाणिक लढवय्या नेत्याने आज 07 एप्रिल,  2021 (बुधवार) रात्री मुंबईतील जे. जे. हॉस्पीटलमध्ये अखेरचा श्वास घेतला.  ७२ वर्षाचे होते. त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुली आणि एक मुलगा असा परिवार आहे. गिरणी कामगारांच्या लढ्यातील एक प्रामाणिक, जिद्दी आणि अखेरपर्यंत लढणारा समर्पित कार्यकर्ता त्यांच्या निधनामुळे निमाला आहे. अशीच भावना कामगार चळवळीतील विविध नेत्यांची व त्यांच्यासोबत कार्यरत चळवळीतील कार्यकर्त्यांची होत आहे.

          संघर्षशील, तत्वनिष्ठा, प्रामाणिक आणि वैचारिक स्पष्टता असलेल्या दत्ता इस्वलकर यांच्यासारख्या प्रामाणिक नेत्यास विनम्र अभिवादन !

सौजन्य – सुनील तांबे ( मटा प्रतिनिधी )

हात आकाशी घालितो| नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

आजार-संडास घेऊन, नदी-नाले करी मुजरा,

श्रीमंतांच वेस्टेज, त्यात गरिबांचाही कचरा,

दोन घास मिळविण्या, कचऱ्यावर या नजरा,

बेशरम होऊन…घाण देशाची काढितो…

…हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

सागरास फाडून, मछला-बोट-नाव पळवून,

मासळी आणली, त्यानं जीवावर खेळून,

नांगरणी ही केली, त्यानं धरती ही भेदून,

मौल्यवान केली धरणी, सोनं यात पिकवून,

वादळ रोखून…वैरण देशाला पुरवितो… 

हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…।।

स्वयंपाक बनवून, त्यांची भांडी ही घासली,

चाकर होऊन, त्यांची गाडी ही चालविली,

झोपडीत राहून, त्यांची इमारत बांधली,

त्यांना शॉवर सोडून…स्वतः घामानं नाहतो… 

हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…।।

फुलं ही उगविली, हार ही बनविले,

पायऱ्या ही बांधल्या, मंदिर ही सजविले,

रूढी-परंपरा जपल्या, अन गोंधळ ही मांडिले,

दगडाची मूर्ती करून…देवाला घडवितो… 

हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

क्रीडा क्षेत्रात मिळाले मानाचे स्थान ,

सीमेवर भिजले दुश्मन ज्यांच्या रक्तानं,

त्या शहिदांचा जन्म ही मध्यमवर्गीयांच्या पोटातून,

सरकार अन देश उभा ज्यांच्या पाठीवर,

तोच हीन म्हणोनि ठरतो श्रमिक-कामगार,

ज्वालामुखीत बसून…

आगीशी खेळीतो… हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

– अजय अनिता लक्ष्मण

विभाग – नवी मुंबई

लाल सूर्याचा वंश !

बुद्ध पौर्णिमेच्या दुसऱ्याच दिवशी contractor च्या म्हणण्यानुसार तांबेने कामावर हजेरी लावली. आपण सरकारी नोकर नसलो तरीही प्रचंड इमारतींचं हे वैभवशाली शहर स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी आपल्यासारख्या झोपडपट्टीतल्या घाणीत राहणाऱ्या कित्येकांनी तोलून धरलीय याची त्याला जाणीव होती. तो कामावर पोहोचला तेव्हा दोघातिघांनी त्याच्याशी संवाद टाळत त्याच्याकडे दुर्लक्ष करणं योग्य ठरवलं तर काहींनी कसल्याही प्रकारे त्याच्यापासून अंतर ठेवण्याचा प्रयत्न केला. कारणच तसं होतं.

       तांबेची कोरोना test positive आल्यानंतर सगळ्यांनीच धसका घेतला होता. सोबतच्या दोघातिघांवर विनाकारण quarantine राहण्याची वेळ आली होती आणि साहजिक या प्रक्रियेतून जाताना त्या सगळ्यांना मनस्ताप भोगावा लागला होता. शेजारी पाजारी तर report यायच्या आधीच दाराला कड्या लाऊन घरात बसलेले. सगळी काळजी घेऊनही तांबेची test positive आली आणि कष्टाने कुटुंबाला सांभाळणारा तांबे इतरांना विनाकारण दुश्मन वगैरे वाटू लागला. या तांबे मुळे आता आपल्यालाही कुटुंबासोबत quarantine व्हावं लागणार म्हणून शेजारीपाजारी आणि मित्रमंडळीही त्याला मनोमन शिव्यांची लाखोली वाहत होते.

             सरकारी दवाखान्यात योग्य उपचार घेऊन तो बरा झाला तरीसुद्धा लोकांनी त्याच्याकडे पाठ फिरवलेली. लोकांच्या बोचणाऱ्या नजरा कुटुंबीयांना भोगाव्या लागत होत्या तेव्हा तो मात्र दहा बाय बाराच्या झोपडीत स्वतःला कुटुंबियांपासून लांब कसं ठेवता येईल याची दक्षता घेत होता. घरात दम्याच्या आजाराने ग्रासलेली म्हातारी आई, मुलाचं मागच्याच वर्षी लग्नं झालेलं आणि इवलंसं गोंडस बाळ घरी येऊन अजुन दोन महिनेही उलटलेले नव्हते. या सगळ्यात आपल्यामुळे यांच्या जिवाचं काही बरं वाईट होऊ नये म्हणून त्याचा प्रचंड जीव तुटत होता. गावच्या मोकळ्या हवेची त्याला प्रचंड ओढ लागलेली पण गावकऱ्यांनी सरकारच्या आदेशानूसार सगळ्याच वाटा बंद केलेल्या.

                 बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी बायकोने सगळंच मळभ झटकून पुरणपोळीचा बेत करायला घेतला तेव्हा कुठे त्याला हलकं वाटू लागलं. त्याने रात्री ताटावर बसल्या बसल्या उद्या कामावर हजेरी लावायची असल्याचा मुद्दा छेडला तेव्हा मुलाने आग्रहाने इतक्यात कामावर रुजू न होण्याचा हट्ट धरला. मुलगा हल्लीच बरं कमवायला लागला होता पण या lockdown मध्ये आर्थिक नुकसानीचं कारण पुढे करत कंपनीने मुलाला घरी बसवलं होतं. आपण कामावर रुजू झालो नाही तर हातचं काम जाईल आणि उपासमारीची वेळ आपल्या कुटुंबावर ओढवेल याची त्याला प्रचंड धास्ती होती. त्यामुळे contractor ने कामावर उपस्थित राहण्यासाठी केलेला call त्याला टाळता येणं शक्य नव्हतं.

                रात्री त्याला नीट झोपच लागली नाही. पुढच्या संकटाच्या भीतीने कितीतरी विचार त्याच्या डोक्यात रात्रभर भिरभिरत राहिले. “सगळं जग घरात बसून असताना त्यांच्यासाठी जीवाची बाजी लावून आपण का कचरा काढत रस्त्यावरून हिंडायचं?… आपल्यामुळे जर इतर कुणाला संसर्ग झाला तर?…. बापाचा तर चेहराही आठवत नाही… तो गेला तेव्हा आपण किती वर्षांचे होतो?… बाप गेल्यावर जिने रक्ताचं पाणी करून आपल्याला वाढवलं ती आई आज आपली जबादारी आहे, आणि तिला तिच्या वार्धक्यात सुखरूप ठेऊ शकू एवढीही शाश्वती आपण स्वतःला देऊ शकत नाही…. या दोन महिन्यांच्या जीवाला तर अजून काही कळतही नाही… आपण हॉस्पिटलमधून घरी परतलो तेव्हा त्याला जवळ घेण्यासाठी किती जीव हळवा झाला आपला… या एवढ्याश्या जीवाला काही झालं तर आपण कोणत्या तोंडाने सूने समोर उभं राहायचं पुन्हा?..” अशा कितीतरी विचारांनी त्याच्या डोक्यात भडका उडाला होता.

                  शेवटी चारचा टोला पडला. त्याच्या बायकोला जाग आली तेव्हा तो छताकडे डोळे लाऊन नुसतच पडून होता. “आज पुन्हा झोप नाही लागली का?… पाणी ठेवते अंघोळीला. दात घ्या घासून…” ती सवयीप्रमाणे उठली आणि कामाला लागली सुद्धा. “हिला लग्नापासून सुखाचा एखादा दिवसही देता आला नाही आपल्याला. पण तिची कधी सा

धी तक्रारही नाही. संसार सांभाळण्यात आपण खूपच कमी पडलो खरे!.” तिच्याकडे केविलवाणं पाहत त्याने आवरायला घेतलं.

                दुपारी त्याने जेवणाचा डबा उघडला तेव्हा कालच्या शिळ्या पुरणपोळीचा सुगंध घमघमला. एरवी डब्यात हक्काने हात टाकणारे मित्र अंतरावर बसून आपापला डबा मुकाट्याने खात होते. नवाज नुकताच हातपाय धुवून आला होता. त्याने पुरणपोळी पाहताच डबा हातात घेतला. “भाभी नं मला पाठवली असणार साल्या… एकटाच भिडलाय..” त्याने डबा हातात घेत पुरणपोळीवर मस्त ताव मारायला सुरुवात केली तेव्हा बाकीचे त्याला कुत्सित नजरेने पाहत होते. “देखता क्या है.. हे घे माझा डबा खा… वैसे भी भींडी और मेथी खाऊन जेवण नको वाटायला लागलंय आता.” तांबेने भेंडीची भाजी आवडीने खाल्ली. परक्या गावात बालपणीचा मित्र भेटल्यावर होतो तेवढा आनंद त्याला झाला होता. शेवटी नवाजने दोन पोळ्या संपवल्या आणि दोन पोळ्या तांबेला म्हणून खायला ठेवल्या. पण तांबेचं पोट मात्र मित्र सापडल्याच्या समधानानेच गच्चं झालं होतं.

                 कामावरून घरी जायला निघाला तेव्हा समोरचं दृश्य पाहून तांबे अचानक थबकला. रस्त्याच्या कडेला एक दीड वर्षाच्या बाळाला बसवून त्याची आई कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात काहीतरी शोधत होती. फेकून दिलेले जेवणाचे अर्धे भरलेले कंटेनर वेचून तिने बाहेर काढायला सुरुवात केली तेव्हा मात्र त्याच्या पोटात ढवळायला लागलं. “एsss… ये खाकर मरना हैं क्या?” त्याचा आवाज ऐकून समोरची वीस पंचवीस वर्षाची पोरगेली माय थांबून त्याच्याकडे केविलवाणी पाहू लागली. मग पुन्हा तिच्या कामात गुंतली तेव्हा मात्र त्याला आवरेच ना… “वो बच्चा तेरा हैं ना!… ये सब खायेगी तो बच्चा बिमार पड जायेगा….” तांबे पोटतिडकीने सांगत होता. “तो पड़ने दो ना… आपका कुछ जा रहा है क्या.. “ती हे बोलली तेव्हा तिच्या कपाळावरची ठसठस करणारी शिर तांबेच्या नजरेतून सुटली नाही. “किधर रेहती हैं?…” तिचं लक्षच नाही पाहून त्याने पिशवितला डबा बाहेर काढून समोर धरला.. “वो छोड… ये ले खा…” त्याच्या हातातला डबा पाहून ती थांबली. दबक्या पायांनी त्याच्याकडे सरकू लागली तेव्हा ते लेकरू निर्जन हायवे वर निर्धास्त होऊन हिंडत होतं. तिने धावत जाऊन आधी त्या पोराला उचलून जवळ घेतलं. मग उकिडवी बसत तांबे समोर पदर पुढं केला. तांबेंनं डब्यातल्या पोळ्या काढून तिच्या पदरात टाकल्या. पदराला हात पुसत तिनं त्या पोळ्या कोरड्याच घशाखाली ढकलायला सुरुवात केली. त्या काळया सावळ्या गोंडस बाळाला पाहून तांबेला अगदी गलबलून आलं. “रोज इथेच असतेस का?… मी डबा आनत जाईन उद्या पासून… हे कचऱ्यातलं उचलून खाऊ नकोस. पोराचा तरी विचार करायचा ना जरा.”  “उसके बारेमे सोच कर ही तो ये करना पडा… कुछ काम नही हात में… गटर साफ करते है… Contractor बोला काम नहीं तो पैसा नहीं… ब्रिज के नीचे रहते थे, उधर से निकाल दिया… ये सरकार गरीब का थोड़ी है… कितना दिन ऐसे रहेंगे… गाव वापस जाने का तो गाड़ी वाडी बंद है सब… डेढ़ सौ किलोमीटर भूखे पेट चलके गए तो contractor का फोन आया काम हैं करके… घर जाके भी क्या खाते थे!… डेढ़ सौ किलोमीटर चलकर वापस आए… आदमी को काम मिला आज, मै बैठी है… वो काम करेगा तब आज शाम को दो-तीन सौ मिलेगा… लेकिन खाने का किधर?… हाटेल भी तो बंद है सब…. ये गाड़ी वाले आते है झोपड़पट्टी में खाना बाटने को उनको बोली तो वो ना बोले… तीन दिन से पानी पीकर चल रहे है, बच्चे को क्या खिलाऊ?… दूध भी नहीं आ रहा…  इधर भूखा मरेगा… बीमार पड़ेगा तो हासपितल में तो भर्ती करेंगे… बच्चे को तो मिलेगा खाने को कम से कम…”

                तांबे घरी पोहोचला तरी त्याच्या डोळ्यांपुढून ते दृश्य हललं नव्हतं. त्याने हातातली पिशवी खाली ठेवली. अंगावरचे माखलेले कपडे त्याने दारातच काढायला सुरुवात केली तेव्हा त्याच्या म्हातारीने बाळाला मांडीवर घेतलेलं… रडणाऱ्या बाळाला शांत करत ती अंगाई म्हणत होती…

तुह्यापुढं आभाळ हे 

ठेंगणं होईल

डोळ्यात लेकरा

तूह्या उजेड दिसू दे

रडू नको लेकरा

तूहा वंश लाल सूर्याचा

अंधार ह्यो युगाचा

तुह्या तेजानं दीपु दे 

– नागराज पद्मा कौतिकराव (कविरंग)

विभाग – मुंबई

गोड उसाची कडू कहाणी…

अरे संसार संसार

जसा तवा चुल्यावर

आधी हाताला चटके 

 तवा मिळते भाकर….

      रामण्णा आणि गिरजा बीड जिल्ह्यातील मजूर कुटुंब घरची शेतीवाडी नाहीच दिवसभर उन्हाचे चटके सोसत मिळेल तिथ कामाला जायच तेव्हा कुठ रात्री चूल पेटायची. यंदा मोठ्या पोरीच लगीन करायच म्हणून पैशाची जुळवाजुळव चालेली. रामण्णा ने कारखान्या कडून लाखभर रुपये उचल म्हणून घेतली अन यंदाचा ऊस तोडी चा सिझन झाला की पोरीच हात पिवळ करायच अस ठरवून टाकल. आसपासच्या गावातील हातावर पोट असलेली ऊसतोड कामगार दिवाळी झाली की गाव सोडण्याच्या तयारीला लागायची.लहान सहान पोर बाळ घरी ठेवून सहा सहा महिने वितभर पोटाच माप भरायला पर जिल्ह्यात निघून जायची.रामण्णा अन गिरजा सुद्धा जायच्या तयारीला लागली. लहान पोराला घरीच आजी आज्याकड ठेऊन त्यांनी बिऱ्हाड ट्रॅक्टर वर बांधुन घेतल. निघताना बारक्या पोराने केलेल्या आक्रोशाने गिरजा च काळीज तुटायला लागल. काळजाच्या तुकड्या पासून लांब जाताना तिचा पाय मात्र निघत नव्हता. पटापटा लेकराच्या गालाच तीन मूक घेत तीन निरोप घेतला. नजरेआड होईपर्यंत त्या बारक्या जिवाने किलकिल्या डोळ्यांनी पाहत केलेला आक्रोश गिरजा अन रामण्णा ला प्रवासभर आठवत राहिला.  ठरलेल्या ठिकाणी  बिऱ्हाड पोहोच झाल. मोकळ्या जागेत माळाला कागदाच्या झोपड्या एका दिवसात बांधुन तयार झाल्या. एकूण 8 कोयत म्हणजे 8 जोडपी त्यांच्या टोळीत सामील होती. पहाटे उठून थंडीत आंघोळ , स्वैपाक आवरून दिवस उजाडायच्या आधी शेतात जायचं. दिवसभर मग हातात कोयता  घेऊन उन्हाचे चटके सोसत उसाच्या पाचटीत जगण्याचा संघर्ष करत उभ राहायचं. लहान लहान पोर झोळीत टाकून दिवसभर राबराब राबायचं. मधेच पोर रडायला लागल की छातीला लावून पाजायच अन पुन्हा नशिबावर वार करायला कोयता घेऊन निघून जायच. असच काय ते हृद्यद्रावक जगणं ह्यांच्या नशिबी आलेल. 

           त्या दिवशी दुपारीच घरी जायच म्हणून सगळे लवकर रानात आलेले. उन्हाचा तडाखा वाढत होता. रामण्णा ऊस तोडत होता अन पाठीमाग गिरजा मोळ्या बांधायच काम करत होती. पाळी आल्यामुळ तिला उभ रहायला सुधा त्रास होत होता पण नशीबाचा भोग भोगावाच लागणार म्हणत उन्हाच्या झळा सोसत ती तशीच उभी होती. वाळून गेलेल्या पाचटीत हात घालून ती मोळ्या बांधत होती.  अन पाचटीत बसलेला भलामोठा साप तिच्या नजरेत आलाच नाही, काम करता करता तिचा पाय त्याच्यावर पडला अन त्या सापाने तिच्या पायाला जोरदार दंश केला. सापाला बघताच गिरजा मोठ्याने ओरडली अन जाग्यावर खाली बसली. सगळ्यांनी आरडाओरडा केला. रामण्णा मात्र पुरता घाबरून गेला. उन्हाच्या तिरीत पडलेली गिरजा अन तिचा सुजत चालेला पाय बघून तो निम्मा गर्भगळित झाला. लोक जमली, गाड्या मोटारीची सोय होईपर्यंत गिरजा डोळपांढर करायला लागली. शेजारच्या पोराने गाडी आणली अन रामण्णा ने उचलून गाडीवर बसवत तिला घट्ट धरली अन गाडी तालुक्याला सुसाट पळायला लागली. एका मोठ्या खाजगी दवाखान्यात तिला डॉक्टरांनी अडमिट करून घेतली. साप विषारी असल्यामुळे अन आणायला उशीर झाल्याने पेशंटची स्थिती नाजूक असल्याच डॉक्टरांनी सांगितल. भयभीत झालेला रामण्णा दवाखान्याच्या पायरीवर खाली बसला अन ओक्साबोक्शी रडू लागला. पाठीमागून आलेल्या टोळीच्या मुकादमाने त्याला सावरला. पैशाची सुधा जुळवाजुळव करायला लागणार होती म्हणून ते निघून गेले. गिरजा मात्र अजूनही बेशुद्ध होती. रामण्णा तिथंच बसून तिच्या निपचित पडलेल्या देहाला न्याहळत होता. आपल्या सहचारिणीची झालेली अवस्था बघुन त्याचा जीव मात्र तिळतिळ तुटत होता. अख्खा दिवस मृत्यूशी झुंज देणारी गिरजा मध्यरात्री मात्र आयुष्याची सगळी लढाई हरली. अन रामण्णाकड भरलेल्या डोळ्यांनी बघत जणू निरोप घेतेय अस सांगत इहलोकाच्या प्रवासाला निघून गेली. तिचा हातातून अलगद निसटलेला हात बघून दिवसरात्र उपाशी पोटी बसलेल्या रामण्णा ने फोडलेला टाहो दवाखान्याच्या भिंती न भिंती हलवून गेला. पोरीच लग्न, पुढचा संसार सगळं सगळं त्याला आठवायला लागलं. दवाखान्यान दिलेल 60 हजाराच बिल घेऊन तो तिथंच पायरीवर निपचित होऊन पडून राहिला. नशिबाच्या खेळाला अन देवाने केलेल्या क्रूर थट्टेला कंटाळून… असे अनेक गिरजा अन रामण्णा वीतभर पोटाच माप भरायला, मैलोन्मैल फिरत असतात. सरकार बदलत, देश बदलतो. पण ह्यांच्या नशिबी मात्र वर्षानुवर्ष जपून ठेवलेला कोयताच आहे. एका पिढीकडून दुसर्‍या पिढीकडे द्यायला अन आयुष्यात आलेल्या संघर्षावर सपासप वार करायला…..

– गंगाप्पा पुजारी

जिल्हा :- सातारा

मैं, समुद्रा

मैं,

समुद्रा

दुनिया में भारत देश के, महाराष्ट्र राज्य के, सबसे बड़े शहर मुंबई में रहने वाला 19 साल का विद्यार्थी.. हम शायद आज जो बात कर रहे है वो जटिल हो। पर दुनिया, उसके साथ आने वाली अनेको नीतियां और सत्ताऐ समझने के प्रयास में कुछ बातें इस वक्त साँझा करना बड़ा जरूरी है।

‘बीतेंगे कभी तो दिन आखिर यह भूख और बेकारी के,

टूटेंगे कभी तो बुत आखिर दौलत के इजारेदारी के,

हक मांगने वालों को जिस दिन सूली ना दिखाई जाएगी, अपनी काली करतूतों पर जब यह दुनिया शरमायेगी,

तब एक अनोखी दुनिया की बुनियाद उठाई जाएगी।”

कुछ इसी तरह मानव उत्क्रांति की कहानी अपने आप में कई संघर्ष गाथाएं लेकर आती है। बुनियादी खाने, पीने, रहने पहनने और जीने की भी। पर वक्त के साथ इसमें व्यवहार आए, रिश्ते बने, कुछ अच्छे कुछ बुरे।  इसमें कई रिश्ते समय के साथ बदले उनमे वैचारिक विकास के साथ व्यवहारिक विकासशीलता लाई गई, जो रिश्तो को बेहतर बनाने की प्रक्रिया है। पर सब में सबसे जटिल अगर कोई चीज मुझे लगी तो वह होगी “शोषण” और इसके दम पर बना शोषक और शोषित का रिश्ता! एक ऐसे ही रिश्ते पर आज मुझे बात करनी है। 

1835 में हुई औद्योगिक क्रांति ने इंसानी जीवन के अनेकों पहलू में विविध बदलाव लाएं।  कहते हैं 

If you see a problem and come up with a solution many times a solution create a new problem

कुछ ऐसे ही हाल शायद हमारी भी हुए हैं। औद्योगिक क्रांति के पीछे सबसे बड़ा कारण देखा जाए तो  पूंजीवाद (Capitalism) है जिसके जरिए आज भी ९०% साधनों पर १०% अमिरो का राज है। फिलहाल GDP नीचे आने की वजह से इन आकड़ों मे बदलाव हो सकते है।  मैं औद्योगिक क्रांति को पूरी तरह अच्छा या बुरा नहीं कहना चाहती, पर उसने काफी चीजों में बदलाव लाएं और इन्हीं बदलाव को विकास के नाम पर बेचने का काम पूंजीवादीयोने  किया और उनके दलाल बने मीडिया, राजनेता और अन्य कई लोग, जिन्होंने विकास की व्याख्या तय की जो कई सवालों के साथ आई ,किसका विकास? किसके लिए? किसकी मांग है यह विकास?

Definition of Capitalist development is “Process of increasing productivity and extraction of surplus” इसी सूत्र के साथ कई लोगों पर इसके काफी अलग-अलग परिणाम हुये। पर मेरे मुताबिक श्रमिक वर्ग सबसे बड़ा तबका है, जिसने इसे काफी स्तरों पर अलग-अलग शोषण के प्रकारों के साथ सहा है। 19वीं सदी में 8 घंटे का काम करने मजदूरों की जो लड़ाई शुरू थी, वह आज 21वीं सदी में फिर भारत में शुरू करनी होगी। 19वीं सदी में जो समान काम के लिए समान वेतन की लड़ाई शुरू की थी, वह आज फिर लड़नी होगी।  छुट्टी के लिए लड़ी गई लड़ाई हो, सुरक्षा के लिए लड़ी गई लड़ाई हो या अन्य कई लड़ाइयां जो हम ने अनेकों सालों से लड़ी है; लेकिन आज फिर बदलते हुये  कानून हमें फिर उसी दोहराएं पर ला, लड़ाई लड़ने के लिए मजबूर कर रहे हैं। अगर इसे राजनीतिक संदर्भ में समझा जाए तो यह स्पष्ट और जोरदार संदेश है भारत में तैयार की जा रही एकल सत्ता का, की कोई भी जो इस ताकत को चुनौती दे उसे संदेह की दृष्टि से देखा जाएगा और क्रूरता पूर्वक कुचल दिया जाएगा। जिन्हें कानूनी शब्दों में लपेट कर पेश किया गया है।

पर इन लड़ाईयों को तो हमने सदियों से लड़ा है। और आगे भी लड़ेंगे पर सबसे बड़ी लड़ाई अगर कुछ होगी तो वह मजदूर से श्रमिक बनने तक की। क्योंकि कोई मेरा मालिक नहीं है और ना मैं किसी का गुलाम हूं, मैं काम करता हूं जिसका मुझे वेतन मिलता है, तुम वेतन देते हो क्योंकि तुम्हें मेरी और मेरे काम की जरूरत है। यह इतना ही स्पष्ट और साफ है। पर इसे हर वेतन लेने और देने वाले स्पष्ट रूप से बताना और जताना जरूरी है।

अब हमारी बुनियादी लड़ाई को जरूरत है साँझे  प्रयास कि। आज महाराष्ट्र में यूनियंस को खत्म किया जा रहा है। ताकि कायदो, कानूनों में मनमर्जी बदलाव कर मनमानी तरीके से श्रमिकों को मजदूर और मजदूरों को गुलाम बना उनका शोषण किया जाए और इसी शोषण को छुपाने के लिए विकास के सपने दिखाए जा रहे हैं।

इन सभी संघर्षों, लड़ाई और नीतियों को जानने के बाद जेहन में एक सवाल आता है। बुनियादी हक और जरूरतों की लड़ाईयो का इतिहास पुराना है और काफी प्रेरणादायक भी जहां अनेकों कलात्मक तरीके से यह संघर्ष चले।  सवाल यह है कि इतने सालों बाद भी बुनियादी चीजों के लिए आज भी कुछ लोगों को संघर्ष क्यों करना पड़ता है?

~ समुद्रा

कामगार की गुलाम

१ मे ‘आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन’ हा जगभरातील कामगारांच्या हक्काचा दिन विशेष आहे. प्रत्येक वर्षी या दिवशी जगभरातील अनेक देशांमध्ये हा दिवस साजरा केला जातो. तसेच १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्राची निर्मिती झाली. म्हणून हा दिवस महाराष्ट्र दिन म्हणूनही महाराष्ट्रात साजरा केला जातो. 

भारतात औद्योगिक क्रांती झाली. त्यानंतर कामगारांना रोजगार प्राप्त होऊ लागला. परंतु त्याच बरोबर कामगारांचे मोठ्या प्रमाणात शोषण देखील होऊ लागले. १२ ते १६ तास त्यांना राबवून घेतले जात होते. या विरोधात सर्व कामगार एकत्र आले व कामगार संघटनेची निर्मिती त्यांनी केली. कामगाराला केवळ ८ तास काम असावे असा ठराव यात करण्यात आला. त्यानंतर कामगार संघटनांच्या हक्कासंदर्भात दोन 

आंतरराष्ट्रीय परिषदा झाल्या. व १८९१ पासून १ मे हा कामगार दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

परंतू कामगार संघटनेची स्थापना करुन सुध्दा आज देखील कामगारांची होणारी पिळवणूक किती प्रमाणात थांबली आहे हा प्रश्न आज पडतो…..? श्रामिकांवर अन्याय व अत्याचार खरच थांबला आहे का. आज देखील अनेक ठिकाणी कामगार अत्याचाराच्या बळी पडले जातात. कामगारांना त्यांचे हक्क माहीत असून देखील त्यांचे शोषण होते. मुळात त्यांच्या हक्का साठी कामगार स्वतचं लढत नाही. मुकाट्यानं होणारा अन्याय सहन करून घेतात. कुटुंबाची असणारी जबाबदारी त्यांना हे करायला कुठे तरी भाग पाडत असते. सध्याच्या काळात रोजगार तर प्राप्त आहे. परंतू त्या मोबदल्यात मिळणारं वेतन आणि होणारी मानसिक आणि शारीरिक पिळवणूक ही कामगारांची खरी मोठी समस्या आहे. कामगारांचा बुलंद आवाज आज कुठेतरी हरवत जातो.

आज पूर्ण देश कोरोना सारख्या महामारीच्या विळख्यात सापडला आहे. अश्या वेळी हातावर पोट असलेल्या कामगारांचे खूप हाल झालेत. अगदी अन्न मागुन खायची वेळ या कामगारांवर आली. अनेक ठिकाणी कामगार काम मिळेल या आशेने नाक्यांवर उभे राहतात. परंतू त्यांना काम मिळत नाहीं. आणि जरी काम मिळाले तरी त्या बदल्यात योग्य वेतन कामगारांना दिल जात नाही. या नाका कामगारांची कंत्राटदारांकडून फसवणूक  प्रकर्षाने समोर येते. बहुतेक नाका कामगारांची नोंदणी होत नसल्याने त्यांना  योजनांपासून आजही वंचित राहावे लागत. सरकार अनेक नवीन योजना या कामगारांसाठी राबवत असते, परंतू तरी देखील या योजनां पासुन त्यांना कुठेतरी डावललं जातं. 

कामगारांना आज काम तर मिळत आहे. पण ते एक ठराविक कालावधीसाठी. त्यात यांचे भविष्य नसते.  कधीही त्यांना कामावरून काढून टाकले जाते. त्यामुळे अशा कामगारांवर उपासमारीची वेळ येते. आणि कर्ज काढून त्यांना जगाव लागते. नंतरच पूर्ण आयुष्य हे कर्ज फेडण्यात जात.  त्यात या कामगाराला दूसरे काम मिळाले तर ठिक नाहीतर संपूर्ण कुटुंब उध्वस्त होते. घरभाडे, कुटुंबाच पालनपोषण ह्या मोठ्या समस्या निर्माण होतात. एखादे काम जर त्यांना मिळाले तर गुलामासारखे वागवलं जात. कमी वेतनामध्ये त्यांच्याकडून जास्त तास काम करून घेतलं जात.

आज खरचं अस वाटतं आहे की हा कामगार कुठे तरी गुलामगिरीत वळत आहे. सर्व कमागार वर्गासाठी आज पुन्हा एकदा आवाज उठवायची गरज वाटतेय.कामगार कायद्याची संख्या आता शंभराच्या आसपास आहे. माथाडी कामगार, बांधकाम कामगार, नाका कामगार,अश्या अनेक कामगारांसाठी आज  शासन कल्याणकारी योजना राबवत आहे. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या कायद्यांची अंमलबजावणी योग्य रीतीने होत नाही.  त्यामुळे जो फायदा कामगारांना मिळायला हवा होता तो अद्याप त्यांना मिळत नाही. त्या योजना कामगारांपर्यंत पोहचवण्यासाठी आपणच प्रयत्न केले पाहिजेत. तसेच आज आंतरराष्ट्रीय कामगार दिना निमित्त कामगारांच्या सुधारणे साठी आणि योगदाना साठी आपण उजाळा देऊयात.

– आरती संगीता अशोक इंगळे

विभाग – मुंबई

गोष्ट एका कामगाराची!

“पोटापुरता पैसा पाहिजे
 नको पिकाया पोळी 
 देणार्‍याचे हात हजारो 
 दुबळी माझी झोळी
 एक वितीच्या वितेस पुरते 
 तळ हाताची थाळी
 देणार्‍याचे हात हजारो
 दुबळी माझी झोळी..”
 

ही कविता आहे एका कामगाराची!

आपल्या मराठी साहित्यात अनेक थोर कवी होऊन गेलेत आणि त्यापैकीच कामगारांचे कवी ज्यांना म्हणलं जातं ते म्हणजे नारायण सुर्वे! अगदी आजही मजूर-कामगारांची भाषा बुलंद आहे आणि ती त्यांच्या कवितांच्या बाबतीत सतत आपल्याला आठवते, जाणवते सुद्धा! गिरणीच्या भोंग्यांवर टांगलेलं आणि अठराविश्व दारिद्र्य भाळी लिहिलेला गंगाराम सुर्वे नावाच्या एका गिरणी कामगाराने नारायण नावाच्या सापडलेल्या मुलाला बाप म्हणून आपलं नाव दिलं. दोन वेळच्या खाण्याची भ्रांत असताना ही नारायणला सातवीपर्यंत शिक्षण दिलं. पोटाला चिमटे देत ताटातला घास नारायणाला दिला. नारायणानेही सातवीपर्यंतच्या शिक्षणानंतर गिरणीची नोकरी पत्करली. कळायला लागण्याच्या वयात जॉबरच्या हाताखाली गिरणीतल्या लूमवर काम केलं. पुढे गिरणीतली नोकरी सुटल्यावर कधी हमाली, कधी शिपायाचे काम केले. भाकरीचा गरगरीत चंद्र मिळविण्यासाठी ते कधी घरगडी, हॉटेलात कपबशा धुणारा पोरगा, कुत्रे- मुलं सांभाळणारा घरगडी, दूध टाकणारा अशी कामे करीत वाढले. हाच नारायण पुढे तळपत्या तलवारीच्या धारेचा, सारस्वतांच्या डोळ्यात डोळे घालण्याची हिंमत ठेवणारा कामगार कवी झाला. नारायण सुर्वे नावाचा श्रीमंतांची मुजोरी झुगारणारा नव्या दमाचा समर्थ कामगार कवी मराठी साहित्याला मिळाला.

कामगार आहे मी तळपती तलवार आहे सारस्वतांनो! थोडासा गुन्हा करणार आहे. असं म्हणत कामगारांच्या हक्कासाठी लढा चालू झाला. संकटांच्या खाचखळग्यांची भरलेली आयुष्याची वादळवाट; त्यातून बाहेर पडण्यासाठी, आपल्या हक्कासाठी लढा आपल्या साहित्यातून त्यांनी कामगारांना शिकवला. त्यांच्या अनेक कवितांतून समाजातील कामगार वर्गाची, कष्टप्रद जीवन जगणाऱ्यांची वेदना आक्रमकपणे व्यक्त होत गेली. एका बाजूला गरीब गरीब होत जातोय आणि श्रीमंतांच्या श्रीमंतीचे इमले वरवरच चढताहेत ही अर्थव्यवस्थेची अवस्था नारायण सुर्वेंची कविता ठळकपणे पण अतिशय गहिऱ्या भावनांसह सांगते. 

साध्या भाषेत सांगायचं तर नारायण सुर्वेंची कविता..

आहे रे वर्गाची मग्रुरी झुगारते आणि त्याच वेळी नाही रे वर्गाचं प्रतिनिधीत्व करते.
शेकडो वेळा चंद्र आला, तारे फुलले, रात्र धुंद झाली भाकरीचा चंद्र शोधण्यातच जिंदगी बर्बाद झाली..

कामगार विषयी अनेक साहित्यातून नारायण सूर्वेनी आपल्याला सांगितलं पण हा कामगार दिवस म्हणजेच एक मे हा दिवस ‘कामगार दिन’ म्हणून केवळ भारतातच नाही, तर जगभरातील ८० देशांत साजरा केला जातो. कामगारांच्या हक्कासाठी उभारलेल्या लढ्यामुळे जगभरात एक नवी क्रांती सुरू झाली पण १८८६ साली उद्योगात १२ तासांहून अधिक काळ राबवणाऱ्या कामगारांसाठी हा हक्काचा लढा देखील सुरू झाला आणि त्यात मिळालेल्या यशाचं प्रतीक म्हणून जगभरात १ मे हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. 

नारायण सुर्व्यांच्या लिखाणात जगण्याविषयीची भाषा होती, जी सामान्य कामगारांना समजत होती. अगदी इतर कवी प्रमाणे त्यांचं लिखाण छंदोमय, क्लासिक नसलं तरी कामगारांच्या मनातल्या वेदना-जाणीव मात्र त्यात होत्या. एकदा ‘कविता बरी आहे; पण कवीला छंदशास्त्राचं ज्ञान नाही,’ असं वसंत दावतरांनी सुर्व्यांबद्दल चारेक दशकांपूर्वी म्हटलं. पण त्यावर ‘कुठल्याही संगीतकाराला माझ्या कवितांना चाली लावता नाही आल्या तरी चालतील पण मी मात्र माझे शब्द मोडून देणार नाही.’ असं म्हणून त्यांनी कामगारांना कधीच एकट सोडलं नाही की त्यांच्या जगण्यातली धडपड शब्दात मांडणं देखील सोडून दिलं नाही. त्यांच्या कवितेतून कामगारांना लढण्यासाठी बळ मिळायचं. ते असेही म्हणत…

कवितेऐवजी रद्दी विकली असती तर बरे झाले असते
निदान देणेकर्‍यांचे तगादे तरी चुकविता आले असते..
असे झाले नाही; आम्ही शब्दांतच इतके नादावलो; बहकलो, 
असे झाले नसते तर कदाचित इमलेही बांधले असते…

त्यांच्या अनेक कवितांवर कम्युनिस्ट विचारसरणीचा पगडा हा जाणवतोच. गोरगरीब कामगार वर्गाच्या अश्रूंनी भिजलेली आणि त्यांच्या कवितेला कष्टकऱ्यांच्या घामाचा वास जरी येत असला तरी कामगार जीवन मिश्कील पद्धतीने त्यांनी मांडलय हे अगदी खरं!

आर.जे.अनु (अनुजा )

विभाग – अहमदनगर

शहर निर्माता और हम

यूं तो हम सभी बड़े बड़े शहरों में रहते हैं, और शहरों को पहचान होती है वहां की स्वास्थ्य, परिवहन, उद्योग, कारखाने, नौकरी की अपार संभावनाएं, जल आपूर्ति ऐसे ही ना जाने कितने संसाधन से जो यहां उपलब्ध होती हैं.। उसी शहर के किसी कोने में होता है कोई ऐसा कस्बा, या एक बस्ती जोकि विकसित नहीं होता, वहां पीने की पानी की उचित व्यवस्था नहीं होती, वहां कूड़ा निपटान की व्यवस्था नहीं होती, यहां तक कि वहां पर गुजर बसर कर रहे लोगों के लिए पर्याप्त सामुदायिक संसाधन भी उपलब्ध नहीं होता।

ऐसे ही किसी कस्बे में रह कर गुजर बसर करते हैं हमारे शहर के निर्माणकर्ता। इन्हे हम (सिटी मेकर्स) के नाम से भी जानते हैं। जैसा की नाम से ही प्रतीत होता है कि ये वो लोग हैं जो इस शहर के निर्माण में अपनी अहम भूमिका निभाते हैं।। लेकिन क्या उनकी दयनीय हालातों के बारे में किसी को पता है, क्या आप जानते हैं कि ये शहर में बड़े बड़े मकान और बहुमंजिला इमारत बनाने वाले वो मजदूर भाई होते हैं जो किसी गांव के मिट्टी के घर को छोड़ कर आपके शहर के निर्माण में योगदान करने आते हैं, ये वो लोग होते हैं जिन्हें अपना सिर छिपाने के लिए किसी फ्लाईओवर तो किसी मंदिर के नीचे अपना आशियाना बनाने के लिए विवश होना पड़ता है! ये वो लोग होते हैं जो बड़ी उम्मीदों के साथ गांव से पलायन करके शहर आते हैं जिनसे उनकी जिंदगी थोड़ी आसान हो जाए। पर कभी सरकार की लापरवाही की वजह से तो कभी बिना वजह के उन्हें प्रताड़ित करके दर दर भटकने के लिए छोड़ दिया जाता है। कभी कभी तो इनकी बस्ती को तोड़ कर उन्हें बेघर कर दिया जाता है। जब भी सरकार द्वारा इसके लिए कोई योजना बनाई जाती है, तो  उन्हें सही प्रकार से कार्यान्वित करने में सरकार विफल रहती है। ये सारी योजनाएं बस सरकारी फाइलों में ही दब कर रह जाती हैं। आज भी उन्हें वो हक वो अधिकार नही मिलता जिनके ये हकदार हैं। कभी भ्रष्ट अधिकारी तो कभी अपने ईमान को बेच कर उनका हक़ के पैसे भी लोग हड़प जाते हैं। आज हमारे शहर के निर्माण के योगदान करने वाले लोगों को ऐसे हाशिए पर धकेल दिया गया है जहां से उनको वापस आना बहुत मुश्किल है। इसका जीता जागता उदाहरण हमने पिछले साल (कोरोना काल) में देखा था जब कितने (प्रवासी मजदूर) शहर छोड़ कर अपने अपने गांव की ओर वापस लौट गए।

पर एक सवाल पीछे छोड़ गए, सवाल ये कि क्या वो लौट सकेंगे शहर की ओर? क्या स्थिति होगी उनकी और उनके बच्चों की.? या फिर बस यूं ही एक गुमनाम जिंदगी के साथ जीयेंगे वो?

आज इस सवाल का जवाब सरकार को ढूंढना होगा और हम सबको भी ढूंढना है तभी उनकी पीड़ा को समझ पाएंगे और उन्हें फिर से अपनेपन का एहसास दिला पाएंगे.! 

– सुजित अनुराग

विभाग – मुंबई

खरे कोरोना योद्धे सफाई कामगार..!!

आज आपण सर्वजण कोरोनाचा प्रादुर्भाव होऊ नये, म्हणून काळजी घेत असतो. पण सफाई कामगारांचे काय? ते बिचारे उन्हातानात कुठे कुठे कचरा वेचण्यासाठी,साफ करण्यासाठी भटकत असतात. तेही आपल्या जीवाची काळजी न घेता स्वतः तो घाणीतला कचरा उचलून त्याची विल्हेवाट लावत असतात. कोरोना च्या काळात डॉक्टर, नर्स हे देव आहेतच. पण सफाई कामगार सुद्धा यामध्ये मोडतात, असे म्हणायला हरकत नाही. एक दिवस जरी मोठ-मोठ्या सोसायट्यांमध्ये कचरेवाला आला नाही तर घरामध्ये असणाऱ्या कचऱ्याची स्त्रियांना घाण वाटू लागते. त्या कचऱ्याचा वास आपण दहा सेकंद पण घेऊ शकत नाही. म्हणून तो कचरा आपण ताबडतोब  कचऱ्याच्या डब्ब्यात किंवा कचरा असणाऱ्या ढिगाऱ्यात  जाऊन टाकतो. पण कधी आपण विचार केला तर नक्की समजेल की, सफाई कामगार त्याच कचर्‍याच्या ढिगार्‍यात दोन-दोन, तीन-तीन तास त्या कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी, ओला आणि सुका कचरा वेगळा करण्यासाठी तासनतास काम करत असतात.

सफाई कर्मचाऱ्यांमध्ये काही कामगार तर असे आहेत की, जे दोन वेळचे खायला भेटावे म्हणून शौचालयाच्या टाकीत देखील उतरून साफसफाई करत असतात. कारण त्यांना त्यांचे घर चालवायचे असते. तेव्हा ते त्यांच्या जीवाची पर्वा न करता काम करतात. कितीतरी कामगारांचे या घाणीतल्या टाकीत उतरल्यामुळे आजारी पडून मृत्यू झाल्याचे प्रमाण ही जास्त आहे. पण याचा विचार किंवा यावर होणारी चर्चा फार कमी प्रमाणात दिसून येते. कारण त्यावर फारसे लिहिले जात नाही आणि बोलले ही जात नाही.

मात्र आता कोरोना च्या काळात अनेक सोसायट्यांमध्ये कचऱ्यावाल्याचे महत्व काय आहे ते दिसून आले. कारण लॉकडाऊन असल्या कारणाने सर्व सोयी सुविधा बंद झाल्याने सफाई कर्मचारी म्हणजे बिल्डींग मधील कचरे वाले हेदेखील सुट्टीवर होते. त्या दिवसात कचरा साचून घरातील लोकांना त्या-त्या ठिकाणी कचर्‍याच्या ढिगार्‍यात तो कचरा स्वतः जाऊन टाकावा लागत होता. त्यावेळी कित्येकांच्या घरात कचरा फेकायला कोण जाणार यावर वाद व्हायचा. मी स्वतः माझ्या घरातले उदाहरण देते. आई मला रात्रीच्या वेळी कचरा फेकायला सांगायची. मी मात्र “बहिणीला सांग किंवा तू स्वतः जा” असे बोलायचे आणि माझी बहिण, तिला तर  कचऱ्याची थैली घ्यायला सुद्धा लाज वाटत होती त्यामुळे कचरा साफ करणे हे तर दूरच राहिले. असं माझ्या बहिणीच्या बाबतीतच नाही तर  कितीतरी तरुण मुला-मुली आहेत की ज्यांना कचरा टाकायला लाज वाटत असेल. पण जेव्हा ते सफाई करणारे लोक आपली घाण उचलतात, तेव्हा त्याची मला आता खंत वाटते. खरंच सफाई कामगार लोकांचे काम खूपच कठीण असे आहे. कोरोनाशी युद्ध करणारे सफाई कामगार हे सुद्धा एक योद्धे आहेत.

सफाई कामगारांचे या काळात येणारं महत्व पुढच्या काळात जेव्हा कुठलाही साथीचा आजार नसेल त्यावेळी असंच राहणे गरजेचे आहे. शिवाय शासन या सर्व सफाई कामगारांच्या आरोग्याची तसेच त्यांना सुरक्षिततेच्या दृष्टीने लागणाऱ्या सर्व साधनांची काळजी घेईल, असा विश्वास खरं तर व्यक्त करायला हरकत नाही. कारण आपण प्रत्यकाने हे लक्षात ठेवलं पाहिजे, “जान है तो जहान है”, त्यामुळे येत्या काळात आपल्या परिसरात स्वच्छता ठेवायची असेल तर आपल्याला या स्वच्छता दूताची काळजी घेतली पाहिजे. प्रशासन त्यांच्या पद्धतीने काम करेल, मात्र या सफाई कामगारांना ‘कचरावाला’ हाक न मारता किमान आदर देऊन त्यांच्याशी दोन शब्द प्रेमाने बोलले तरी त्यांना बरं वाटेल.

 एवढी जबादारी एक नागरिक म्हणून आपण नक्कीच पार पडू शकतो.

~ पूनम निरभवणे 

विभाग – मुंबई

कामगार आणि कायदे

            पूर्वीच्या काळी भारतातील कामगारांची स्थिती अत्यंत निराशाजनक होती. मालक,भांडवलदार वर्ग, दुर्बल असंघटित कामगारांना वाटेल तसे राबवीत होते. कामगार संघटना सुद्धा मालकधार्जिन्या असल्यामुळे कामगारांचे अस्तित्व गोठवून टाकले होते. शोषित, कष्टकरी कामगार वर्ग गुलामीचे जीवन जगत होते. कामगारांना फक्त जनावरासारखे राबवून त्यांचे शोषण केले जात होते. कामगारांना कामाचा वेग वाढवावा लागत असे, थोडं जरी थांबलं तर वेळ निघून जाईल आणि आपण मागे राहू, ही भीती त्यांना असायची. त्यांच्या तोंडावर माशी बसली तरी तिला हाकलन्या इतपत त्यांच्यात ताकत नसायची आणि घरी आल्यावर स्वयंपाक करून खाणे तर दूरच राहिलं; ती अशीच उपाशीपोटी झोपत असत. दिवसभर काम करून ते  थकून जात असत.  काही कामगार तर सकाळी लवकर उठून कामावर यावे लागते म्हणून घरी न जाता कामाच्या ठिकाणीच झोपत असत.

डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर त्या काळात मजूर मंत्री (१९४२-१९४६) होते. त्यांनी सेवायोजन कार्यालयाची स्थापना केली. त्याकाळी जे अनुभवी नि अर्धाशिक्षित तज्ञ निरनिराळ्या योजनेतून तयार होत होते. त्यांना नोकरीसाठी भटकावे लागू नये, त्यांना नोकरी मिळण्याचे मार्ग मोकळे असले पाहिजे हा सेवायोजन कार्यालय स्थापन करण्याचा मुख्य उद्देश होता. १३ मार्च १९५४ रोजी कोळसा उत्पादन आणि स्त्री खाण कामगार या दोन्ही बाबींचा विचार मांडून कामगारांचा महागाई भत्ता, नुकसान भरपाई, असमान महागाई भत्त्याला मजूर संघटना जबाबदार बेकारीच्या काळातील नुकसानभरपाईची पद्धत, कामगाराचा राजीनामा, खाण  कामगारांचे वेतन व सवलती, मजूर खात्याचा नोकर वर्ग,  कोळशाच्या उत्पादनाचा प्रश्न, स्त्री खाण कामगार आणि महिला परिषद यावर डॉक्टर आंबेडकर यांनी भाष्य केले. ज्याप्रमाणे पुरुष खाण कामगारांबद्दल डॉक्टर आंबेडकर यांनी विचार व्यक्त केले, त्याचप्रमाणे स्त्रियांबाबतही २९ मार्च १९४५ ला विधेयक आणून चर्चा केली. स्त्री कामगारांचे हित जोपासले. तसेच प्रसूतीच्या काळात विश्रांतीची तरतूद, रोख मदत इत्यादी तरतुदी केल्या. किमान चार आठवडे प्रसूती भत्ता मिळावा तसेच कामगार गैरहजर असताना त्यांना पगारी सुट्ट्या मिळाव्यात त्याच बरोबर कायद्याखाली नियम करण्याचा अधिकार आणि खाण कामगारांना शॉवर बाथची योजना सुद्धा अंमलात आणली होती. युद्ध काळात मजूरांना योग्य न्याय मिळावा यासाठी डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांनी कायद्यातील नोकरीच्या अटी शक्तीचा लवाद, मजुरांचे प्रश्न व मजूर खाते, स्त्री पक्ष मजूर परिषदेचे महत्व, मजुरांचे बहुरंगी पुढारी पगारी सुट्टी यांचे वर्गीकरण केले. डॉक्टर आंबेडकर खाण मजुरांसाठी किती पोटतिडकीने बोलत याचा प्रत्यय त्यांच्या भाषणातून, कायद्यातून येतो. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर नसते तर दलित-शोषित, पीडित कामगारांचे भवितव्य अंधकारमय झाले असते. 

आज कामगारांची स्थिती वाईट आहे. नव्या कामगार धोरणाचा फारसा लाभ नाही. राज्यवाद फोफावत आहे. जागतिकीकरण आले, यांत्रिकीकरण सुरू झाले. त्यामुळे सामान्य माणूस भरडला जात आहे. साम्राज्यवाद, नववसाहतवाद,  सांस्कृतिक दहशतवाद,  बहुराष्ट्रीय कंपन्या इत्यादींमुळे माणसाच्या घामाचा दाम कमी आणि भांडवलदाराला जास्त नफा या दोन्ही फरकामुळे गरीब हा दिवसेंदिवस गरीब तर श्रीमंत हा अधिकाधिक श्रीमंत होत आहे. सामाजिक आणि सांस्कृतिक मूल्यांची घसरण होत आहे. माणसाचे अवमूल्यन होत आहे. माणुसकीला काळीमा फासणाऱ्या घटना घडत आहेत. अशा शासक समाजव्यवस्थेविरुद्ध आपण प्रतिरोध केला तरच डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांच्या स्वप्नातला भारत आपण घडवू शकू. तेव्हा प्रत्येकाचे जीवन सुंदर होईल. प्रगती करता येईल आणि चळवळ ही पुढे नेता येईल.

~ दिक्षा गौतम इंगोले

विभाग – मुंबई

मजदूर हैं मजबूर ??

खुद से पहले सोचता वो अपने परिवार के लिए।

10-12 घंटे काम करता वो अपने घर के अमन और मुस्कान के लिए ।

वो अपना घर छोड़ देता हैं कमाने केE लिए। 

वो मजदूर ही होता है जमाने के लिए ।

जिस दिन मनाते है सब छुट्टी उसके नाम पर,

उस दिन भी तैयार होता है वो कमाने के लिए ।

ज्यादा धन दौलत नहीं चाहिए होती उसे, 

बस कमाता हैं दो वक़्त की रोटी अपने परिवार को खिलाने के लिए।  

क्यों मजदूर मजबूर होता है जमाने के लिए?

वो सड़क बनाता है पर रास्ता मुश्किल होता है उसका ज़िंदगी के लिए ।

पैरों में आ जाते है छाले अक्सर ,इस दुनिया को दो हाथों से चलाने के लिए।

नजरअंदाज कर देता है बीमारी, जैसे आराम बना ही ना हो उसके लिए ।

पैरों के छाले अक्सर छुपाता है वह  घरवाले ना देख पाए इसलिए।

क्यों मजदूर मजबूर होता है जमाने के लिए?

वो सुबह वक्त से पहले जाता है शाम को वक़्त पर घर आने के लिए।

अपने परिवार को अक्सर वक़्त नहीं दे पाता, ओवरटाइम की कमाई पाए इसलिए।

मजदूरी करके अपने घर की सारी ज़रूरतें करता है पूरी।

फिर भी खुशियों की उसकी झोली हर बार रहे अधुरी,

काम करते करते थक जाता है , पर जेब खाली होती है इज्जत के खज़ाने के लिए। 

हमेशा से घर, बिल्डिंग बनाकर, गटर, टॉयलेट  सांफ करके, शहर का निर्माण किया है जिसने,

आज घर ,पानी,टॉयलेट, जैसे मूलभूत सुविधाओं के लिए संघर्ष करना पड़ता है उसे।

 क्यों मजदूर मजबूर होता है जमाने के लिए?

क्यों मजदूर मजबूर होता है जमाने के लिए?

– सलमा खाना

विभाग – मुंबई

लॉकडाउन पेट पर…

जो ऊंची ऊंची बिल्डिंग देखते हो ना, उसमें हर मजदूर का पसीना है साहब,

जो अलग अलग वरायटी के कपड़े सिलकर फिर ब्रांडेड बनते है ना, उसमें इन्ही की कारिगिरी होती है साहब,

ये पत्थर को नया आकार देकर उसे संजोने का काम करते है,

जैसे कोई बिखरी हुई चीज पल में निखर जाए वैसे ही ये अपने काम को अपनी जान जोखिम में डालकर उतारते है साहब,

आज यह मजदूर, यही कारीगर दर दर की ठोकरें खा रहे है साहब,

एक रोटी के निवाले के लिए पल पल तरस रहे है साहब,

लॉकडाउन तो पूरे देश पर लग गया पर इस पेट पर तो लॉकडाउन नहीं लगता ना साहब, 

अपने घर वालों से मिलने के इंतजार में चल कर ही पूरा रास्ता नाप लिया उन्होंने साहब,

कुछ ने भूख से ही अपने प्राण त्याग दिए थे ,

और कुछ तो रेल की पटरी पर कुचल दिए गए!

तब इंसानियत मर गयी थी क्या साहब? 

मेरा देश इस महामारी की वजह से बदल रहा है, यह पैसा सब कुछ बोलता है और गरीब पल पल मरता है साहब,

मजदूर भी तो इंसान ही है ना फिर क्यों नहीं सोचा जाता उसके बारे में उसके परिवार के बारे में साहब,

वह कोई जाति या धर्म का हो इससे क्या फर्क पड़ता है, लेकिन फिर भी इनसे हर कोई दूरी बनाता है ना साहब,

मजदूर मरता भी आत्मनिर्भर होकर, वह किसी के आगे झुकता नहीं, वह मरते समय भी मेहनत और संघर्ष कर मरता है साहब….

– ऍड. अनुराधा शोभा भगवान नारकर

विभाग – मुंबई