घ्वाटभर पानी…

घ्वाटभर पान्यासाठीच बाय

आता डोल्यातनं पानी काढायचं हाय…..

ह्या पल्याड आमचं गाव

अन् त्या पल्याड इरीचं नाव

दोन डोंगार उतरून धा कोस चालून

इरी म्होरं लाईन लावायची हाय

घ्वाटभर पान्या…

तशी आमच्या गावातबी इर हाय

 पर भट बामनांचा नियोम हाय

आमचं प्वार मेलं तरी

टिम्बाभर पानी बी दियाचं न्हाय

 घ्वाटभर पान्या…

आमच्या डोंगराखाली सरकारचं मोठं धरान हाय

धरणाच्या पान्याखाली आमची बी जमीन गेली हाय

पर तो खाकीवाला खाक्यात म्हणतो

पान्याकडं जराबी बघायचं न्हाय

घ्वाटभर पान्या…

गावातला शिद्या मुंबयला राहतो

गेल्याच महिन्यात त्याच्याकडं गेलतो

गटारावरल्या त्याच्या झोपड्यात गटारातल्या

 पान्याशिवाय घडू घेऊन जायला बी पानी न्हाय

आता घ्वाटभर पान्या…

परत येताना यष्टी स्टँडवर, पान्याचा नल खोलला व्हता

पर कचऱ्याच्या ढिगात बसलेल्या तुटक्या नलाला

पान्याचा एक बी थेंब नव्हता

परीश्न पडला भर पावसात

यष्टी स्टँडवर दुस्काल कसा काय ?

आता घ्वाटभर पान्या…

इतक्यात शिद्या परत आला, म्हणतो…. 

गेलो व्हतो पान्याची बाटली इकत आनायला

म्या सहजच इचारलं शिद्याला

काय रं शिद्या आपून पान्याची बाटली इकत घ्यावी

म्हणून कुनी तो नल तोडला का काय ?

आता घ्वाटभर पान्या…

आव पानी आनन्यात दिवस गेला

पान्यासाठी जलम गेला

 पान्याबिगर काय काय व्हतं

चांगलं ठाऊक हाय या जिवाला

 म्हणून म्या सांगूनशान ठेवलंय समद्यानला

आवो डोल्यातलं पानी जालं म्हणून

माझ्या मैतावर कुनीबी रडायचं न्हाय

घ्वाटभर पान्या…

– नागेश जाधव

इंसानियत को जिंदा रखने के लिये पानी की मुक्तता करनी जरूरी है!



          ‘ऐसा भारत बनाएँगे’ के पिछले पाचवे अंक में सभी युवां साथियोने ‘वेलेन्टाइन डे’ के अवसर पर प्यार पर अपनी सोच, भावनाओ को पूरे सच्चाई से खुले दिल से समाज के सामने रखा, इसीलिए हम सभी का शुक्रिया अदा करते है।


              इस बार 22 मार्च ‘विश्व जल दिन’ के अवसर पर हम सभी युवां साथियोने हमारे काफी नजदीकी मुद्दे पर मतलब ‘पानी’ के मुद्दे पर साँझी चर्चा कर के, पानी के हर अंग को समझने की कोशिश कर, उसपर एक समझदारी बनाकर, अपनी सोच और अनुभव को सभी लोगों तक पहुँचाने के लिए ‘ऐसा भारत बनाएँगे’ पत्रिका में ‘पानी’ के बारे में लिखा है।

              पानी पर लिखते हुए काफी साथियोने दूर दूर से पानी भरने के अपने संघर्ष के अनुभव लिखे, किसीने पानी अधिकार के बारे में लिखा, किस तरह से पानी का अकाल पड़े गांव में दो प्यार करने वालो के बीच पानी मुसीबत बन खड़ा होता है, किस तरह से पानी के कारन लोगो की शादी टूट जाती है, प्यासे को पानी पिलाने के संस्कृती के बारे में लिखा, पानी के महत्त्व के बारे में लिखा, किस तरह से शहर निर्माताओं को ही पानी अधिकार नकारा जाता है; या जानबूझकर पानी से वंचित रखा जाता है, किस तरह से आज आधुनिक युग मे भी धर्म के नाम पर पानी पीने की वजह से एक बच्चे की अमानवीय तरीके से मारपीट की जाती है, और कुछ साथियोने पानी बचाने (Save Water) के बारे में भी समाज मे जागरूता फैलाने के लिए लिखा।

              आज हम देख रहे है, जो पानी कुदरत हम सभी को समान दे रहा है, उस पानी पर कुछ लोग अपनी मालकियत जमा रहे है। किसीको बोहत कम या कुछ भी नही और किसी को बोहत ज्यादा तरीके से पानी बाँट रहे है। बरसो पहले उच्च-नीचता, जात-पात,धर्मभेद इस विचारों की वजह से एक तपके को पानी नकारा था। उस वक़्त पानी के लिए बडा जनांदोलन,संघर्ष हुवा और पानी हमारा मानव अधिकार है यह स्थापित हुवा था। पानी का समान बंटवारा होगा इसे अधोरेखित किया गया था। जब कि 2014 को मुम्बई हायकोर्ट ने आदेश दिया, भारतीय संविधान का अनुच्छेद 21 कहता है कि, सभी नागरिकों को सम्मानपूर्वक जीने का अधिकार है; इसीलिए सभी को सम्मान से पानी अधिकार मिलना चाहिये। फिर भी इसके बावजूद आज भी मुम्बई महानगरपालिका ने मुम्बई के 20 लाख श्रमीक नागरिकोंको पानी से वंचित रखा है। रोजाना किसीकी गाली खा कर, पानी की भिख मांग कर, पानी पीने वाले इन लोगो के सम्मान का क्या? इसके बारे में कोई सोचता नही।

               कैलिफोर्निया जैसे  राज्य मे पानी को शेयर मार्केट में कमोडिटी के रुप मे बेंचा जा रहा है, दुनिया भर में सरकार पानी के प्याऊ, फाउंटेन और आसानी से उपलब्ध होने वाले पानी के हर स्त्रोत को नष्ट कर रही है, ताकि हमे पैकेजिंग ड्रिंकिंग वाटर पे निर्भर होना पड़े। बस्ती बस्ती में पानी को पानी माफिया द्वारा बेचा जा रहा है, इस तरह से दुनिया भर में पानी का बड़ा मार्किट तैयार हो रहा है और पानी का निजीकरण जोरो शोरो से चालू है।

              आज भारत मे असिफ जैसे बच्चे को मंदिर में पानी पीने पर बेरहमी से मारा जाता है, मारने वाले लोग अपने धर्म की सुरक्षा कर रहे इस विचारो से ऐसी हरकत कर रहे है; जिन्हें पता नही होता कि प्यासे को पानी पिलाना यह हर धर्म सिखाता है।

              एक तरफ निजीकरण दूसरी तरफ आज भी जात-पात, धर्मभेद, वर्गभेद की वजह से नागरिकों को पानी से वंचित रखा जा रहा है। हमने देखा है, किस तरह से बोलिव्हिया जैसे देश मे पानी के निजीकरण की वजह से वहाँ के नागरिकों का संघर्ष युद्ध मे रूपांतरीत हुवा था। और काफी नागरिक और पोलिस प्रशासन से काफी लोगो को अपनी जान से हात धोना पड़ा था। इसीलिए हर देशों ने , नागरिकों ने पानी सबको समान मिलना चाहिए यह सबका अधिकार है, यह अपने दिल से स्वीकारना चाहिए और किसी के साथ भी पानी बँटवारा करने में किसी भी प्रकार का भेदभाव नही करना चाहिए। सरकारों ने पानी निजीकरण न करते हुए पानी को सार्वजनिक करना चाहिए। तभी सभी को पानी आसानी से उपलब्ध हो सकता है, अन्यथा वो दिन दूर नही जब दुनिया मे पानी के लिए तीसरा महायुद्ध शुरू होगा!

संपादन: विशाल जाधव, पूजा कांबळे

निवडणुकीच पाणी!

चिखला नाल्यात गोणपाटाचं छत होतं आमचं!. जव्हां आमचं मिस्टर मूनसीपालटीच्या गाडीवर कचरा भरायला जायचं. येग्येगळ्या जातींच्या लोकांची गर्दी होती आमच्या वस्तीत. दिवस बदललं गोणपाट बदलून घरावर पत्र चढवले, टीनशेड च घर झालं शहरात. पण तरीही सरकारसाठी आमचीच गलिच्छ वस्ती. 

दोन पदरी रस्त्याच्या सिग्नल ला डम्पिंगच्या पाशी झुमाण्यांचं चोरीच्या  पाण्याचं कनेक्शन होतं. डोक्यावर दोन हंडे अन काखतं कळशी घेऊन रातरच्या ३ वाजता आमच्या पाण्याची स्वारी निघायची. सगळं नगरच जणू जत्रा भरल्यावानी हांडे-भांडे घेऊन सिग्नल ला असायचं. एकदा तर त्या दुकानवाल्या शिंगण्याची पोरगी ट्रक खाली गेली अन.. जागीचं मेली कळशीभर पाण्यासाठी!  एवढ्या आगीतून दोन फेऱ्या मारल्यावर खटल्याची अंगोळपाणी व्हायची. आज बरेच वर्ष झाले आम्हांलं! तान्ह पोरगं होतं जाधवीन बाईलं! आता लग्नाला आलंय सम्या. पाण्याचं अंतर सोडून काहीच बाई बदललं नाही. बदललंय तर फक्त राजकारण!

पाच वर्षांपूर्वी पाणी देतो म्हणून तीन वेळा निवडून आलेला आमचा नेता, आज आमच्याकड ढुंकूनही पाहायला तयार नाही. बायको आमदार, स्वतः नगराचा अध्यक्ष, अन पोरगा हायच निवडणुकीचा तयारीत.  पाच मजली इमारत, दहा-पंधरा गाळे, अन नाही नाही त्या ठिकाणी जमिनी घेतल्या आमच्या साहेबांन.  स्वतःला म्हाडी, पोराला गाडी, अन बायकोला  नऊवारी साडी, असं त्यांचं बिऱ्हाडं. काही बोलायचं म्हणलं तर! मिलचे भोंगे जसे बंद झाले, तसे आमचे आवाज ही बंद करणार असं वाटायला लागतं. खुर्चीवर बसलेल्या मंत्र्या पासून वस्तीतल्या अण्णा पर्यंत, सगळे आमच्या मुळावर उठलेत. आमचा गुना एवढाच की पाणी मागितलं सरकारला. 

मूनसिपालटीच्या मोठ्या मोठ्या फ्लेक्सवर लिहिलंय कि, या अर्ज करा पाणी घ्या. तेच केलं आम्ही. आंम्हालं भेटलं काय? तर  पाण्याच्या महिन्या वाल्यांन महिना बंद केला. आमच्या पाण्याला तोटी लावली. तवा कळलं की आमचं पाणी कुठं थांबलय! पाणी इकणारे, महिण्यावाले, अन मूनसिपालटीच्या सायब लोकाची मिलीभगत व्हती. आमचा नेत्यालं म्हणायचं म्हणलं तर त्याचं रामायनचं येगळ. दर येळलं असंच होतं. घरो घरी नळ देतो म्हणतो, अन नेता व्हऊन पळून जातो. अन परत आला तर डायरेक पाच वर्षांनी येतो ते पण मत मागायला, अन ते पण हातात बिसलेरी बॉटल घेऊन. आमच्या भाईन म्हणजे आमच्या नेत्यानं हो वस्तीत दोन येळा पाइपलाइन टाकली अन परत उपसली. याच्यावर दोन इलेक्शन जिकले भाईन! असा  कर्तृत्वान नेता. 

पाणी इकणारा राजकारनी  पक्षाचा माणूस असतो, त्याला पाणी चोरून इकणारा मूनसिपालटीचा असतो. अन त्या सायबाच्या डोक्यावर हात ठेवून म्हणा की, जबरदस्ती करून आदेश देणारा पण  राजकारणी पक्ष्याचा नेता असतो. अश्या या फिरत्या सायकल मुळं आजही अधिकाराच्या  पाण्यासाठी वणवण करावी लागते. 

            इथं दिवसभर हुडकून आजला गावत नाही अन पाण्यासाठी यांच्या मड्यावर रुपया मोजावा लागतो. कधी कधी असं वाटतं की वरवंट्यावर मसाला वाटावा तस यांचं तोंड ठेचाव. पूना कधी तोंडानं मत मागायची हिम्मत करणार नाही. लेकरा बाळाची शाळा गेली, म्हातारीच म्हातारपण गेलं, बाईला चामड्याचा रोग झाला, सूने च कंबरड मोडलं, बाधे बिऱ्हाडचे-बिऱ्हाडं गुलामीच्या मार्गाला लागल्याती. लेकरा…. नाही-नाही ती जिंदगी झाली. लय महागात पडलं हे निवडणुकीचं पाणी! देश जरी स्वातंत्र्य  झाला असला तरी पाणी मात्र गुलमीतच हाय! 

             पण लेकरा इथंच काय हे संपू देणार नाही आमी. जवर या पाण्याला निवडणुकीच्या तावडीतून सुटका करत नाही; अन मह्या पाण्याला गुलामीतून मुक्त करणार नाही. तव्हर ही लढाई लढतच राहणार आमी. तशी आनंच हाय आमाला बाबासायबाची! 

 ~ प्रविण सुनीता रतन..

विभाग – मुंबई

संघर्ष…

घराघरात एकच नारा..

हात धुवा अन कोरोनावर घाला आळा…

असे शब्द कानी पडावे, 

अन् पाण्याचे महत्त्व 

नव्याने कळावे..

जिथं तू असतोस दिवसभर, 

तिथं नाहीं र कसलाच अभाव ..

अन दुसरी कडे जनतेची लूटमार,

हाचं दलालांचा स्वभाव…

खरंतर तुला म्हणतात जीवन,

पण तुझ्यासाठी होणाऱ्या राजकारणामूळ होते सामान्यांची वणवण,

तू मिळावा हा प्रत्येक मानवाचा मूलभूत अधिकार,

पण तरीही आजही त्याकरिता होतोय

जीवासाठी जीव उदार,

इतिहास देतो ग्वाही,

रोहिणीची धग सिद्धार्थ वाही,

समानतेच्या हक्कासाठी झाला चवदार लढा,

अन तरीही जातीपातीच्या भिंतींमध्ये आजही चालतोय गावगाडा…

नर्मदेसाठी मेधा ने ही लढला आहे लढा,

पण कावेरीचा अजूनही सुटत नाही तिढा…

कधी होईल र तुझ्या सारखं निर्मळ सारं जग,

खरचं कधी मिटेल रे ही तहानेची धग..

पाणी आहे रे सर्वांचा हक्क,

आणि हे सरकारं मात्र सारं विकण्यात व्यस्त,

होईल रे तेव्हाच सुखकर सारं..

जेव्हा माणूस म्हणून वाहिल जगण्याच्या अधिकाराचं वारं…

~ ऍड. अनुराधा भगवान नारकर

विभाग – मुंबई

पाण्याची लढाई सुरु झाली …….

पाणी हा आपला मुलभूत अधिकार आहे. पाणी आपल्या जीवनात अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. इतका की जर ते नसेल तर आपल जगण कठीण होऊन जात.  आपल्या देशात तर सांस्कृतिक आणि धार्मिक जिवनात पाणी अत्यंत महत्त्वाच आहे. मुंबईसारख्या शहरामध्ये आरोग्य व पुर्ण जीवनासाठी प्रत्येक व्यक्तीला दररोज १५० लि. एवढ्या पाण्याची गरज असते. पण आज मुंबईतील झोपडपट्टी मध्ये ३० लि. हून ही कमी पाणी पिण्यासाठी आणि इतर सर्व घरगुती वापरासाठी उपलब्ध आहे.  सध्याची पाण्याची बिकट परिस्थिती पाहताना नटसम्राट सिनेमातील “कोणी घर देता का घर तसच ” कोणी पाणी देता का पाणी ” अशी म्हणायची वेळ आली आहे. पाणी म्हणजे जिवन म्हणतात पण सध्याच्या परिस्थितीत पाणी म्हणजे वणवण फिरणे अशी अवस्था झाली आहे.

माझ लहानपण गावाकडेच  गेलंय, त्या ग्रामीण वस्तीमध्ये सुध्दा आम्ही पाण्यासाठी वणवण फिरायचो. पण तिथे कधी कळलच नाही की आमचा पाण्यासाठी संघर्ष चालू आहे. कारण आम्ही वापरण्यासाठी नदी, धरण, किंवा  विहीरी असतात त्याच पाणी आणायचो. तसेच  पिण्यासाठी पाणी दर आठवड्यातुन एकदा यायच ते सुद्धा एक तास पाणी असायच. त्यात आठ नंबर असायचे. प्रत्येकाने ठरवून १० ते १२ हंडी पाणी घ्यायच. सर्वांचे १२ हंडी झाले की, पुन्हा १-२ हंडी घ्यायचे किंवा अचानक पाणी गेल तर, राहिलेल्या नंबरला झालेल्या नंबरने १ हंडा पाणी द्यायचे. पण हे चालू असताना कधीही जाणवल  नाही की तो आमचा पाण्यासाठीचा संघर्ष होता. 

आम्ही मुंबईला म्हणजे ज्या शहराला भारताची अर्थिक राजधानी म्हणून संबोधले जाते, अश्या शहरात स्थायिक झालो. तर इथे सुध्दा तिच पाण्याची परिस्थिती आहे. पण इथे एक लक्षात आल की, इथे बिल्डिंग मध्ये पाण्याची काहीच अडचण नाही आहे. पण मात्र  झोपड्डपट्टी मध्ये राहणाऱ्यांना, कष्टकरी वर्गाला मात्र आजही पाण्यासाठी दिवस रात्र मराव लागतयं.  हा कु़ठला न्याय? आम्ही एकंल होत व वाचल ही होत की , अस्पृश्यांसाठी पाणी नव्हतं त्यांना पाणी खुप लांबुन द्यायचे किंवा शिवाशिव होऊ नये म्हणून शारीरिक अंतर ठेऊन  पाणी द्यायचे.  ही परिस्थिती आजही आमच्या पर्यंत आहे. असे का ? असे प्रश्न सातत्याने मनात येतात. पण लगेच लक्षात येते की  समान पाणी आम्हाला मिळणारच! कारण भारतीय संविधाना मध्ये  पाण्याचा मुलभूत अधिकार दिला आहे. पाण्यासाठी संघर्ष करून  तो आम्ही मिळवणारच. महानगरपालिकेला आज पर्यंत सांगत आलो आहोत व यापुढे ही सांगू कि, पाणी हा आमचा मुलभूत अधिकार आहे, प्रत्येक सजीवाला पाणी हे मिळालेच पाहिजे.  येत्या “जागतिक जल  दिनानिमित्त” आम्ही वेवेगळ्या सामाजिक माध्यमातून आमच्या हककाच्या पाण्याची मागणी सुध्दा करू. 

 पाणी हक्क समिती गेल्या ११ वर्षा पासून सर्वांना समान पाणी वाटप झाले पाहिजे तसेच पाणी आधिकारासाठी  संघर्ष  करत आहे. व त्यांनी आजपर्यंत बऱ्याच पाण्यापासून वंचित ठेवलेल्या  वस्त्यांमध्ये पाणी अधिकाराची जनजागृती करून नागरिकांसोबत मिळून पाण्याचा अधिकार मिळविला आहे. पाणी हक्क समिती पाण्यासाठी संघर्ष करत आहे तसेच आम्ही सुध्दा त्यांच्या सोबत येऊन पाण्यासाठी संघर्ष करणार, व जोपर्यंत प्रत्येक व्यक्तीस हक्काच पाणी मिळत नाही,  तो पर्यंत आम्ही हा हक्काचा लढा देत राहू. पाण्यासाठी वणवण करणाऱ्या कष्टकरी माणसासाठी हे एक  मोठे आव्हान आहे. तर ह्या आव्हानाला आम्ही सामोरे जाऊन, आमच्या हककाच्या पाण्यासाठी  संघर्ष करणार आहोत. आम्ही आमचा हक्क घेतल्या शिवाय शांत बसणार नाही. आम्हाला आमच्या हक्कांसाठी लढण्याची-संघर्ष करण्याची शिकवण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कडून मिळाली आहे.

तुम्ही आम्हा अस्पृश्य म्हणत असाल, किंवा जाती मध्ये आम्हाला बाटत असाल, तर ते आम्ही मान्य करणार नाही. मला असं लक्षात आल आहे की, तुम्ही राजकीय दलाला पाणी पुरवता ते सुद्धा चोरीच पाणी.  जे नागरिक कायद्याने पाणी घेऊ पाहता त्यांना पाणी नाकारून , गरिबांच्या हक्काचं  पाणी चोरून राजकीय दलालांना विकता, मग ते दलाल लोक जनते विरुद्ध कट कारस्थान करतात हे मला समजल आहे. म्हणूनच आमचा हा समानतेचा व न्यायाचा लढा आम्ही असाच चालू ठेवणार.

~ सिमरन मनिषा महेंद्र धोत्रे

विभाग – मुंबई

आज नदीकाठी सये,

आज नदीकाठी सये

तुह्ये मिळाले पतुर

तुह्या भेटीसाठी महा

जीव झालाय आतुर.

तूही येनी अशी हालं

जशी नागिनीची चाल

अन् बांधता बुचडा

होती जीवाचे गं हाल 

तुह्या ओठी बोल असे

जशी वाजती सतार

तुह्या भेटीसाठी महा

जीव झालाय आतुर.

तूही चाल लय भारी

तूह्ये बोल लय भारी

तुह्या अंगाशी लागता

उन्हं जळते दुपारी

काय बोलू तुह्या पुढं

शब्द झालेत फितूर

तुह्या भेटीसाठी महा

जीव झालाय आतुर.

 उन्हं तुला गं लागता

जीव महा तळमळे

येनी ओठाशी धरी तू

लय जीव महा जळे

कशी छळतेस मला

लय तू सये चतुर

तुह्या भेटीसाठी महा

जीव झालाय आतुर. 

तूही घागर कोरडी

आड आटलेला सारा

तुह्या मनगटाला पुर

किती डोळ्याला या धारा

कशी तोडावी उन्हाची

पायी बांधलेली बेडी

कशी भरावी साजणी

तुही घागर कोरडी. 

जशी कोरड्या मातीला

पावसाची हुरहूर

तुह्या भेटीसाठी महा

जीव झालाय आतुर. 

– नागराज पद्मा कौतिकराव (कविरंग)

विभाग – मुंबई

तृष्णाई..

पाण्याच्या प्रेमाची कल्पना करता

मनी येते स्वसमर्पणाचे उधान

हाडीमासी गुंतलेला देह

तो रक्षिण्या स्वतः च्याच  चामडी चे परिधान. 

पावसाचे पाणी आकाशात पिऊन, स्वतःची तहान भागवणारा पक्षी एकमेव चातक

मनुजा आपण जर असे करू लागलो

तर ते होईल जीवा जीवा घातक. 

चराचराचा क्रम अव्याहत

एकापासून हा जन्म तुझा

पाण्याने जगवत आणले

पूर्वजांपासून आम्हां वंशजा.

पाण्याला लागत नाही परिचय

तहान तहान ला जिथे तिथे पाणी उत्तरे निश्चय

भागून तुमची तृष्णाई

ते पुन्हा दुजाच्या शोधात जाईल. 

थेंबे थेंबे हा वाटतो

साठवताना कसला लहान

थेंबे थेंबे तळे साचे

उक्ती आहे किती महान. 

माधुरी शिंदे – सोनावणे,  बदलापूर

मी पाहिलेला पाण्यासाठीचा संघर्ष …..

“मुंबई शहर” प्रत्येक तरुणांच्या स्वप्नातील नगरी. देशाच्या अनेक राज्यातील ग्रामीण भागातील लोक, तरुण मंडळी ही रोजगाराच्या शोधात, शिक्षणाच्या शोधात व उत्तम जीवनशैली लाभेल या आशेनं आपली पावलं मुंबई शहराकडे वळवतात. मात्र इथे आल्यावर त्यांना स्वतःच हक्काचं घर मिळणं कठीण असते. त्यांना भाड्याने एखाद्या झोपडी मध्ये किंवा फुटपाथ वर, रेल्वे च्या ठिकाणी, व जंगल जमिनीवर आपलं वास्तव्य करावं लागतं. जवळपास ६०% लोकसंख्या हि मुंबई स्लम मध्ये राहतात.

               समाजकार्य क्षेत्रात काम करत असताना मुंबई मध्ये पाणी अधिकारासाठी कार्यरत असणाऱ्या “पाणी हक्क समिती” सोबत मी जोडले गेले. पाणी हक्क समिती जी मुंबई मधील पाण्यापासून वंचित घटकांना त्यांच्या पाण्याचा अधिकार मिळावा या करीता अनेक वर्षांपासून संघर्ष करत आहे. पाणी हक्क समिती मध्ये कार्यरत असतांना पाण्यासाठी सामान्य नागरिकांद्वारे करण्यात आलेला संघर्ष मी जवळून पाहू शकले.

            “पाणी हे आपले जीवन आहे” हे सर्वांना माहित आहे. मात्र  पाणी या घटकाला घेऊन अन्याय – अत्याचार हे अजून हि चालुच आहेत. अनेक झोपडपट्टी मध्ये पाणी हे “पाणी माफिया” कडून विकत घ्यावे लागते. जर लोकांच्या दरमहा ६  हजार पगारातून पाण्याच्या खर्चासाठी दरमहा जर १५००- ते २००० हजार खर्च येत असेल तर इतर जीवनावश्यक गरजा लोक कशा भागवेल . तसेच मिळणारे पाणी हे पिवळसर व उत्तम गुणवतेचं  नसते. एका प्लास्टिक च्या पाईप ने घरात पाणी भरावं लागत असल्याने त्या पाईप द्वारे वस्तीतील सांडपाणी व अस्वच्छ रस्त्यातील किटाणूंचा प्रवेश हा पाण्याद्वारे शरीरात होतो. ज्यामुळे डेंग्यू, मलेरिया, कावीळ, ताप इतर आजारांना बळी जावं लागते. या आजारांवर उपचार घेण्यासाठी  त्यांची आर्थिक स्थिती हि हालाकीची असते. यामुळे संपुर्ण वस्तीचे आरोग्य हे धोक्यात येते. सामान्य लोक याविषयी तक्रार ही बी.एम.सी मध्ये करू शकत नाही. कारण पाणी हे कायदेशीर पद्धतीने बी.एम.सी द्वारे प्रत्यक्षात मिळतं नाही, तर ते बीएमसी च्या सहाय्याने दलालांकडून बेकायदेशीर पद्धतीने जास्त पैसे देऊन मिळविले असते.

        तसेच  पाण्याची वेळही निश्चित नसते, पाणी कधी मध्यरात्री, तर कधी दुपारी असं ऐनवेळी येते. ज्याने लोक सतत पाण्याच्या विचाराने त्रस्त होतात. ज्यामुळे मानसिक आजार होण्याची शक्यता ही वाढू शकते. सर्वांना समान पाणी मिळत नसल्याने पाण्यासाठी वस्ती मध्ये खूप भांडणे होतात, लोक एक- मेकांना मारझोड करायलाही मागेपुढे पाहत नाही आणि या भांडणामुळे सामाजिक ऐक्य व बांधिलकी ही कमजोर होत जाते.

                अनेक शाळकरी मुलांना शाळेत जाण्यास अडचणी येतात. कारण स्वच्छ कपड्यांसाठी व शारीरिक स्वच्छतेसाठी पाण्याचा अभाव असतो. मुलींना मासिक पाळी च्या कालावधीत स्वतःची स्वच्छता ठेवायला पाण्याची कमतरता असते. घरात आई – वडील कामाला जात असल्याने लहान मुलांना आपला अभ्यास बाजूला ठेऊन पाणी भरावं लागते. ज्यामुळे त्यांच्या शिक्षणाच्या, खेळण्या- बागडण्याच्या वयात जबाबदारीच ओझं पडते व यामुळे शालेय गळतीची समस्या वाढून त्यांच्या बौद्धिक व शारीरिक विकासाला आळा बसतो आणि त्यांचे बाल हक्क धोक्यात येतात.

              थोडक्यातच जेवणासाठी, पिण्यासाठी व स्वछतेसाठी पाण्याचा खूप कमी प्रमाणात वापर केला जातो. काही वेळा लोकांना आपला रोजगार सोडावं लागतो. ज्या मध्ये जास्त महिलांना आपल्या रोजगाराच्या हक्काचा त्याग करावं लागतो. वस्तीतील तरुण मंडळी रोजगाराच्या निमित्त घराच्या बाहेर जात असल्याने पाणी भरण्याची जबाबदारी ही वयोवृद्ध लोकांवर येते. ज्यामुळे त्यांच आरोग्य बिघडण्याची समस्या ही वाढते. त्याचबरोबर स्वच्छ पाण्याची उपलब्धता नसल्याने, दुरून पाणी आणावं लागत असल्याने गरोदर माता व बाळ या दोघांच्या आरोग्यावर व विकास वाढीवर वाईट परिणाम होतो. झोपडपट्टीतील नागरिकांना मूलभूत हक्क व सुविधां पासून वर्षानुवर्षे  वंचित राहावं लागते. राजकारणी नेते येतात, लोकांना भेटतात, जेव्हा त्यांना मतं  हवी असतात. थोडक्यातच पाणी या घटकाचा वस्तीतील सामाजिक, आर्थिक, मानसिक आरोग्यविषयक समस्यांशी निकटचा संबंध येतो.

            “पाणी हे जीवन आहे” अश्या घोषणा देऊन भाषणे देऊन काही होत नाही, पाणी हे जीवन आहे हे अनुभवण्यासाठी सामान्य नागरिकांना पाणी हक्क देणे, ते सहजरित्या पुरवणे हे जास्त गरजेचं आहे. जर ग्रामीण भागात याच लोकांना रोजगार व शिक्षणाच्या चांगल्या संधी व सेवा – सुविधा पुरवल्या तर का त्यांचा स्थलांतर ह्या शहरात होईल. याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

श्रीमंत व गरीब यातील दरी मिटवून सर्वाना समान पाणी हक्क मिळावं या साठी “पाणी हक्क समिती” सज्ज आहे, मात्र या साठी लोकांची साथ महत्वाची आहे. लोकांना एकत्र येऊन संघटित होऊन आपल्या पाणी हक्कासाठी संघर्षं करावा लागेल, आवाज उठवावा लागेल. या करीता पाणी हक्क समिती नेहमीच प्रयत्नशील आहे व राहील. तर मग चला तरुणांनो उठवूयात आवाज आपल्या मूलभूत हक्कांसाठी आणि पाहुयात पुन्हा एखादा स्वप्न आपल्या “स्वप्नातील मुंबई नगरीच” अन् घडवुयात विकास सर्वांचं.

#पाणी_हक्क_समिती_जिंदाबाद

#ऐसा_भारत_बनाऍंगे

#संविधान_जिंदाबाद

~ मयूरी लाड

विभाग – मुंबई

पानी और इसका निजीकरण…

             पानी हम सबके जीवन का एक अभिन्न अंग है, और इसके बिना जीने की कल्पना भी नहीं की जा सकती! पानी का न कोई रंग होता है और नहीं कोई स्वरुप, ये हम सभी को प्रकृति के द्वारा एक विरासत के रूप में मिला है!

          आज देश को आज़ाद हुए 70 साल हो चुके हैं और आज़ादी के बावजूद भी पानी की किल्लत दूर नहीं हुई है। आज भी समाज का एक ऐसा तपका है जिसे घंटो मीलों दूर पैदल चल कर पानी भरने के लिए जाना पड़ता है। उन्हें ना जाने कितने लोगों द्वारा गाली गलौच सुन कर ज़लील होकर पानी भरने के लिए मशक्कत करना पड़ता है। पानी के टैंकर का भी लम्बा इंतज़ार करना पड़ता है। आज कल कुछ प्राइवेट कंपनियां भी हैं जिन्हे सरकार का सहयोग प्राप्त है और वो मनमर्जियां करते हैं, लोगों को कई बार सप्ताह भर पानी नहीं मिलता और वो पानी को स्टोर करके रखते हैं ताकि घर में ज़रूरत के समय उसका इस्तेमाल कर सके। क्या ग्रामीण क्षेत्र और क्या शहरी क्षेत्र हर जगह पानी की मारामारी है। कुछ लोग तो पानी पीने के लिए लाइन में भी खड़े रहते हैं, यह आस लिए कि कब उनका नम्बर आएगा कि वो पानी पीये।

          आज  सरकार के कुछ गलत नीतियों की वजह से पानी का निजीकरण हो रहा है ,और सरकार उन्हें प्राइवेट कंपनियों के हाथ में सौंप रही है। आज गांव के कई हिस्से में पीने के लिए पानी उपलब्ध नहीं है। इसका मुख्य कारन यह है कि, ज़मीनो का अधिग्रहण होता जा रहा है, प्राइवेट कंपनियां अपनी मनमर्ज़ी से वहां अवासीय कॉलोनी बना रही है, झिल, नदियां और तालाबों को दूषित किया जा रहा है, यहाँ तक कि उन्हें जर्जर हालत में छोड़ कर उसके अस्तित्व को ख़त्म कर रहे हैं। आज जल स्तर इतना गिर चूका है कि पीने के लिए पर्याप्त पानी भी मुश्किल से नसीब होता है। जाने कब सरकार जागेगी और पानी की किल्लत से छुटकारा दिलाएगी। आज बहुत ज़रूरी है कि पानी का निजीकरण रोका जाये, उन्हें देश के सभी नागरिकों को एक पर्याप्त दर पर उपलब्ध कराया जाये। ताकि कोई भी प्यासा ना रहे और सभी को पानी मिल सके, जो उनका मौलिक अधिकार है।

             आज प्रकृति भी हमसे नाराज़ है और वक्त बेवक़्त कभी सूखा तो कभी बाढ़ जैसी उत्पन्न हो रही है। जिसका कारन यह है कि हमने जंगलों की कटाई शुरू कर दी है, जिससे पानी का बहाव रूक सा गया है और पानी धरती में ना जाकर कहीं एक जगह सिमट कर रह गया है, और यही कभी बाढ़ तो कभी प्राकृतिक आपदा का कारन बनती है। आज ज़रूरी है कि पानी की कालाबाज़ारी और इसके निजीकरण पर सख्त रोक लगाई जाये और जो नदियां, झीलें तालाबें ख़त्म होने की कगार पर है उन्हें फिर से पुनर्जीवित किया जाये ताकि पानी का सही प्रबंधन हो सके और हर घर को पीने योग्य पानी मिल सके.                                                                                                                                                                                     

(सुजीत अनुराग)

पाणी, पाउस, आणि मानवी संस्कृती..!!

निळ्या निळ्या घुंगुरांनी खळाळले रान;

ओथंबल्या आभाळाचे ओलावले भान.

काळ्या काळ्या कपारीत कल्लोळ दुधाचा;

एकाएकी कोसळला पाऊस मधाचा!!

या ओळी वाचल्या ना की मला एखादा कवितेने सजलेला नवा ऋतू सुरू होतोय की काय असंच वाटतं.. तसं  बघायला गेलं तर मानवी संस्कृतीचा आणि ऋतूमानाचा खूप जवळचा संबंध आहे. पाऊसमान चांगलं असलं की संस्कृती भरभराटीला येते आणि पाऊसमान कमी झाले, की तिचा ऱ्हास सुरू होतो. आजच्या काळातही हा इतिहासाचा संदर्भ महत्त्वाचा आहे. आजही आपण मान्सूनवर बऱ्यापैकी अवलंबून आहोत. कारण पाण्याचा मुख्य आणि महत्वाचा स्त्रोत म्हणजे पाउस!  हाती असलेल्या तंत्रज्ञानाचा, विविध माध्यमांचा वापर करून पाऊस साठविणे आणि दुष्काळी परिस्थितीचा तडाखा कमी करणे आपल्या हातात आहे.  

पाणी आणि पाऊस हे आपल्या सगळ्यांचेच जिव्हाळ्याचे विषय आहेत. पाऊस यंदा वेळेवर सुरू होणार का? पाण्याचे प्रमाण काय असेल, याविषयीच्या चर्चा उन्हाळ्याच्या प्रारंभी रंगू लागतात. प्रत्येक शेतकरी आपापले आडाखे बांधतो. सरकारी संस्थांच्या आकडेवारीकडे डोळे लावून बसतो. हे सारे होणारच; कारण आपण सारे आजही मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून आहोत. पाऊस नीट पडला नाही, की आपले अर्थकारण गडबडते. अर्थात; ही फक्त आजची गोष्ट नाही. माणूस शहाणा झाला, तेव्हापासूनच तो पाऊस पडणे आणि न पडणे यांच्या चक्रात अडकलेला आहे. याची एक गोष्ट तुम्हांला सांगते.

माणूस आणि पाण्याची! गोष्ट सुरू होते पुराश्मयुग पासून. या काळामध्ये माणूस शिकार करू लागला. त्यासाठी दगडाची हत्यारे बनवू लागला. या काळात हत्यारे बनविण्याच्या पद्धतींत बदल झाले. शिकार करणे आणि अन्न संकलन करणे या गोष्टी या काळातील माणूस करत होता. तेव्हा तो पावसावर अवलंबून होता. पाऊस चांगला पडल्यास पाणीसाठा उपलब्ध व्हायचा, प्राण्यांची संख्या वाढली, मुबलक अन्न मिळू लागले, धान्याचा वापर जास्त प्रमाणात व्हायला लागला, शेतीसाठी पाणी साठवण्याचे तंत्र त्याने विकसित केले आणि मानवाच्या राहणीमानात हळहळू बदल होऊ लागला. एवढे साधे गणित त्याकाळात होते. मानवाची प्रगती झाली, प्रगत होण्याच्या या कालखंडात पावसाचा मोठा हातभार लागला. पाऊस जास्त असला, की अन्न चांगले मिळते आणि पाऊस कमी झाला, दुष्काळ पडला, की अन्नाची भ्रांत निर्माण होते, हे मानवाच्या लक्षात आले. शेतीचा शोध अशाच गरजेतून लागला आहे. शेती सोपी नव्हतीच. चांगला नांगरही नव्हता, तरी देखील मानवाने प्रयत्नपूर्वक शेती केली, जनावरे माणसाळवली; कारण पर्यावरण बदलत होते. आजही शिलालेख, जुन्या दगडी पाण्याच्या टाक्यांची रचना, महाराष्ट्रातील सातवाहन राजघराण्यात केली गेलेली पाणी संरक्षणाची योजना दिसून येते. 

थोडक्यात, मानवी संस्कृतीच्या विविध काळावर पर्यावरणाचा ठसा आहे. पर्यावरण, पाऊसमान चांगले असले, की मानवी संस्कृतीचा उत्कर्ष होतो आणि हे बिघडले की मानवाचा ऱ्हास सुरू होतो. आजही आपण या पावसावरच अवलंबून आहोत. निसर्गाच्या या चक्रावर कदाचित पूर्ण मात करता येणार नाही; परंतु हाती असलेल्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपण त्याची तीव्रता कमी करू शकतो. निसर्गाचे संवर्धन करणे, पुढील संकटाला सामोरे जाण्याची तयारी करणे, हे गरजेचे आहे. पर्यावरण आणि संस्कृती या दोन गोष्टी समांतर रेषेत चालणाऱ्या आहेत. आणि यदाकदाचित जर पाऊस चांगला पडला, तर पुन्हा सारे मागे पडते. हे आपले चक्र झाले आहे. तेही आपण भेदायला हवे. सातत्याने प्रगती हवी असेल, तर पाण्याकडे लक्ष द्यायला हवे, असे इतिहास सांगतो, वर्तमानही तेच सांगतो आणि भविष्यकाळाचा तोच सांगावा असेल.. नाही का??

आर.जे.अनु ( अनुजा )

विभाग – अहमदनगर

पाणी – जगण्याचा आधार आणि संघर्ष…

पाणी हे जीवन आहे, या वाक्यावरून पाण्याचं या सृष्टीवर काय महत्व आहे ते आपण बघत आलेलो आहोत. कारण पृथ्वी वरील सर्व सजीवांचे जीवन पाण्यावरच अवलंबून आहे.पृथ्वी वरील सर्व जीवांना जिवंत राहण्यासाठी शरीरातील पाण्याचे प्रमाण सर्व काळ योग्य व पुरसे ठेवावे लागते. शरीरातील पाण्याचे प्रमाण १० टक्कयाहून कमी झाले तर कोणताच सजीव जिवंत राहू शकत नाही.

आपण वरील वाक्य वाचलात, वाचून किती बरं वाटतं, खरचं पाणी हे किती महत्वाचं आहे या सजीवसृष्टी साठी हे यावरून लक्षात येत. तरीही पाणी आपल्याला विकत घ्यावं लागतं हे दुर्दैव आहे आणि ते नाकारू शकत नाही. या सर्व गोष्टी शासन, प्रशासन, वेगवेगळ्या शासकीय यंत्रणांना माहिती आहे तरीही त्यांनी अनेक वस्त्या, गावे, शहरे पाण्यापासून वंचित ठेवल्या आहेत. पाणी हे नैसर्गिक साधन संपत्ती असून ती प्रत्येकाला समान पुरवठा करणे आणि तेही मुबलक प्रमाणात ही जबाबदारी स्थानिक पातळीवर ग्रामपंचायत, नगर परिषद, महानगर पालिका ने निभावली पाहिजे, परंतु तसे होत नाही. 

भारतीय संविधानाने जगण्याच्या हक्का मध्ये पाणी हा मूलभूत अधिकार दिला गेला. तरीही गेली 70 वर्षे मुंबई सारख्या प्रगत शहरात राहत असलेल्या श्रमिक, कष्टकरी, कामगार, महिला, बालके अशा अनेक लोकवस्ती मधील लोकांना पाण्यापासून अनधिकृत घोषित करून 1995 वर्षा नंतर राहणाऱ्या लोकांना पाणी मिळणार नाही, असा फतवा काढणारे महाराष्ट्र शासन व मुंबई महापालिकेतील सत्ताधारी वर्ग, मुंबईतील उच्च व उद्योगपती यांच्या वेगवेगळ्या संभाषणातून आपण सर्वांनी ऐकली असेल आणि बघत ही असाल हे सत्य आहे. तसेच युनायटेड नेशन ने पूर्ण जगासाठी 17 शास्वती ध्येय बनवली आहे. त्यात ध्येय नंबर 6 आहे ,जे स्वच्छ पाणी आणि सार्वजनिक स्वच्छता या गोष्टी प्रत्येकाला मिळाल्याचं पाहिजे आणि हे ध्येय 2030 पर्यंत पूर्ण करायचे आहे, असं युनायटेड नेशन सांगत आहे. तरीही महानगर पालिका याकडे दुर्लक्ष करत आहे यावरून याचे गांभीर्य दिसून येते. 

याचाच भाग म्हणून मुंबईत मानखुर्द मंडाला, अंधेरी संघर्ष नगर , कांदिवली क्रांतीनगर, बोरिवली नेशनल पार्क आदिवासी पाडा, दहिसर गणपत पाटील नगर, मालाड ईस्ट मधील आंबेडकर नगर अशा अनेक असंघटित क्षेत्रातील वस्त्या आहेत, जिथे अजूनही पाण्यासाठी वणवण करावी लागत आहे. यात रस्त्यावर राहणारे बेघर ही पाण्यासाठी भटकंती करताना आपण स्टेशनवर, रस्त्यावर पाहत असतो. पाण्यासाठी ३० ते ३५ लिटरच्या कॅनसाठी १० ते १५ रुपये मोजावे लागत आहे.  पाण्यासाठी सायकल घेउन मुंबई सारख्या प्रगत शहरात मालाड मालवणी मधील अंबोजवाडी वस्ती मध्ये 1 ते 2 किलो मिटर वरून पाणी आणावे लागते, त्यामुळे अनेक लहान बालके, मुली यांच्या शिक्षणावर परिणाम होत आहे. ही वस्ती मालाड पश्चिम मालवणीतील भागात 1994 पासून वसलेली आहे तरीही परिस्थिती जशी तशी आहे. 

पाण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड येथील चवदार तळे सत्याग्रह 20 मार्च 1927 रोजी केला, या सत्याग्रहाला जवळपास 90 वर्षे झाली आहेत. आता तरी महानगरपालिकेने सर्वांना पाण्याचा अधिकार बहाल केला पाहिजे, आणि तेही स्वच्छ पाणी सर्वांनी समान दिले पाहिजे.

पाण्याचा संघर्ष अजूनही थांबला नाही, अंबोजवाडी वस्तीत लोकांच्या एकजुटीने पाणी हक्क समिती, युवा, घर बचाओ घर बनाओ आंदोलन, सारख्या अशा अनेक संघटनानी मोर्चे – आंदोलने करून कट ऑफ डेट न लागता अनधिकृत, अधिकृत हा दूजाभाव न करता पाणी द्यावे अशी घोषणा केली आणि आता कुठे तरी तो दिवस उजाडला आहे. प्रत्येकाला पाणी मिळवून देण्यासाठी महानगरपालिका सकारात्मकता दाखवत आहे. आणि हळूहळू का होईना महानगरपालिकेला जाग आली आहे. 

आता महानगरपालिकेने मुंबईतील काही वस्तीत पाइपलाइन टाकून पाणी देण्यास सुरुवात केली आहे. परंतु यातही मोठी तफावत आहे, ते म्हणजे पाणी माफियांची चाललेली लूट जास्तीचे पैसे घेऊन लोकांना कुठलीही कायदेशीर दिरंगाई न करता लवकर पाणी कनेक्शन मिळवून देणे. यामुळे कायद्याने पाणी कनेक्शन मिळण्याकरिता खूप कालावधी लागत आहे . यात अधिकाऱ्यांकडून डॉक्युमेंट्स मध्ये जाणून बुजून चुका काढल्या जातात , तारीख पे तारीख दिल्या जातात, आज साहेब बाहेर आहेत अशा गोष्टी सांगितल्या जातात आणि मग लोक फेऱ्या मारून थकून जातात आणि शेवटी नाईलाजाने लोकांची पावले अधिकाऱ्यांच्या मदतीने पाणी माफिया कडे पैसे कमवायची सिडी बनवून पाठवले जातात. यात अधिकाऱ्यांची लूट दिसून येते आणि महानगरपालिकेवर जो विश्वास आहे लोकांचा तो कुठेतरी कमी होतो. म्हणून या ही गोष्टीवर आपण सर्वांनी पुढाकार घेउन अशा लोकांना धडा शिकवला पाहिजे जेणेकरून लोकांना त्रास होणार नाही आणि त्यांच्या हक्काचं पाणी त्यांना सहज सोप्या पद्धतीने घेता येईल अशी व्यवस्था आपण प्रत्येक नागरिकांनी या प्रशासनाला करण्यास भाग पाडले पाहिजे. 

महानगरपालिकेने अजूनही अनेक वस्त्यांमध्ये पाणी उपलब्ध करून दिलेले नाही. त्यामुळे सर्व समावेशक असणारं पाणी प्रत्येकाला मिळावं म्हणून पाण्याचं संघर्ष असाच चालू ठेवावा लागेल. जो पर्यंत पाणी घराघरात, गल्लोगल्ली शेवटच्या माणसापर्यंत पोहचत नाही, तोपर्यंत ही हक्काची लढाई संविधानाच्या मार्गाने पुढे घेऊन आपण सर्वांनी एकत्र आले पाहिजे. आपला क्रांतीचा जयजयकार इतिहास साक्ष झाला पाहिजे असा निर्धार करू, तरच युनायटेड नेशन चे आणि भारताचे SDG 6 चे ध्येय पूर्ण होईल.

जिंदाबाद!!

!! पानी है जीवन के लिए, नहीं देंगे मुनाफे के लिए!!

~ बाळा कमल सुंदर आखाडे 

विभाग – मुंबई

हा लढा पाण्याच्या हक्कासाठी!

पाणी  मिळणे हा प्रत्येकाचा मुलभुत अधिकार आहे. 21 व्या शतकात सरकार सांगतय पाणी हा मुलभुत अधिकार आहे. संविधान सांगतय पाणी हा आमचा अधिकार आहे. महानगरपालिका सांगते सर्वाना पाणी  मिळाल पाहिजे. ह्या मुंबई सारख्या सुंदर नगरीत आजही पाण्यासाठी वणवण फिरावं लागतयं. कित्येक भाषणात व पुस्तकात पाणी हे जीवन ऐकताना व बोलताना किती चांगल वाटत. आम्ही वन विभागाच्या जमिनीवर राहत आहे. तर मग पाणी हा माझा हक्क नाही का? मग मला हे पाणी का भेटत नाही. आम्हाला पाण्यापासून का वंचित ठेवल जात? आम्हाला माणुस म्हणून जगण्याचा अधिकार नाही का? मुळात म्हणजे पाणी हे कोणी घरात बनवत नाही. पाणी निसर्गाची देण आहे. त्यामुळे पाण्यावर प्रत्येक सजीवांचा समान अधिकार आहे. पाणी हे प्रत्येक सजीवाला मिळालचं पाहिजे.

 इथे पाणी भेटत ते पण दलाल लोकांकडून, ते पण चोरीचं, बेकायदेशीर भेटत. इथे तर राजकीय दलालांनी पाण्याचा बाजार मांडून ठेवला आहे. राजकीय लोक निवडणुका आल्या की धडपड करतात. फक्त पाण्याचं अमीश  दाखवतात. व त्यातील काही राजकीय नेत्याची पॉवर असेल ते पाणी कनेक्शन देण्यासाठी पुढे येतात. पाण्यासाठी पाईप लाईन व इतर कामासाठी 4 ते 5 हजार आम्हीच द्यायचे आणि महिन्याला पाण्याचे बिल म्हणून 200 ते 300 रु देऊन पण 4 ते 5 दिवसा नंतर पाणी दिल जात. तेही फक्त 25 ते 30 मिनिट. व ह्याच पाण्यासाठी अहोरात्र जागावं  लागतं.तेही पाणी नाही भेटल तर डोक्यावरून आणायला लागतं.आणि एक हंडा आणायला 20 ते 25 मिनिट लागतात. आणि सरकार सांगतयं पाणी वाचवा! ते कसं? इथे तर पिण्यासाठी पाणी दिल जात नाही. हे कधी पर्यंत चालणार? हे आम्ही थांबवणार आहे. पाण्याचा संघर्ष आम्ही नेहमीच करणार आहे. उन्हाळा वाढला आहे. पाण्याचे प्रश्न अजुनचं वाढले आहेत. पाण्यासाठी  नागरिकांना अधिकचं वणवण करावी लागणार आहे. दुर्दैव म्हणजे 20 लाख श्रमिक नागरिकांना पाणी मिळत नाही. त्यातील काही श्रमिक नागरिक वनविभागाच्या जमिनीवर स्थायिक आहेत. आणि म्हणून महानगर पालिका त्यांना पाणी देत नाही. 

कोविड सारख्या महामारीत सरकार आम्हाला सांगतय; सतत हात धुवा, ते कुठंन? आणि कस धुणार? महापालिकेला नागरिकांबद्दल थोडी पण संवेदना, जाणीव नाही का? जरी माणुस कोविड सारख्या महामारीपासुन वाचला असेल पण पाण्याविना तो नक्किच मरेल. त्यामुळे जगण्यासाठी अत्यंत आवश्यक पाणी प्रत्येकाला मिळालेच पाहिजे. पाणी हा आमचा हक्क आहे. जो पर्यंत मुंबई महापालिका आम्हाला आमचे हक्काचे पाणी देत नाही; तो पर्यंत आम्ही आमच्या हक्कासाठी लढत राहू आणि आमचा पाण्याचा हक्क मिळवून घेऊ.. 

~  शिल्पा नवघरे

विभाग – मुंबई

पाण्याची कहाणी ….

गावाच्या जातीनं घरं सोडली

शहरी येऊन वस्ती बसवली 

सडका नाल्यांन घर बांधली 

कचारपट्टीची जिंदगी झाली

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं…  

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

लांबच्या सिग्नल ला, डम्पिंग च्या पाशी

डब्बा, मडका अन हंडा कळशी

रातरच्या पारी, पाण्याची स्वारी

घेऊन निघाले, सरकार दरबारी .

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

पाण्यासाठी याला निवडून दिला

पक्षासारखा हा र उडून गेला 

पाच वर्षांनी परत हा आला 

बिस्लेरी बॉटल घेऊन संगतीला

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

आमच्या हीश्याचं पाणी चोरलं

प्लास्टिकच्या  बाटलीत बंद ते केलं

आमचं हे पाणी पोरकं केलं

बाजारी जाऊन चोरून इकलं 

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

सत्तेच्या हातात पाण्याची टाकी

माणसं बघून पाणी ईकती

गोरगरिबांची हांडे फेकती,

बेघर म्हणुनिया हाकलून लावती

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

सरकार दरबारी अर्ज हे केले

नियम अटींनी हकलून लावले. 

आंदोलन करून मोर्चे काढले

कोर्टात जाऊन आदेश मिळवले

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

इथचं  का लढाई संपत नाही?

माणसाला पाणी का मिळतं नाही?

जोवर आम्हा पाणी मिळत नाही

आखर चा माणूस लढत राहील.

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

~ प्रवीण सुनीता रतन 

विभाग – मुंबई

“रहिमन पानी राखिये, बिन पानी सब सून। पानी गये न ऊबरे मोती, मानुष, चून।”

“मंदिर मे क्या करने आया….?”

“मंदिर मे…… पानी पीने!”

बस यह सूनके उनके पैरो तले जमीन फट गयी हो, अपने धर्म ने सिखाई बाते भुलकर चंद लोगो के अमानुष बर्ताव  के वजह से किसीं प्यासे को एक बुंद पानी के लिये मार झेलनी पड़ी।

यह बात तो सोला आने सच है की, पानी मूलभूत अधिकार होकर भी संघर्ष, आंदोलन करने पड़ रहे है।

आज हमारे सामने एक आसिफ है, पर यहाँ हजारो ऐसे आसिफ। उनमे से एक मे भी!

हम जानते है, यह मुम्बई शहर श्रमिकों का शहर है। अपने पसिनेसे खड़ी की मुम्बई में जीने के लिए हमें  जो रोजगार मिले वो कर लेते है। और यही के सड़क पर रहकर अपना गुजारा कर लेते हैं। यहाँ की ऊँची इमारते देखते हो? वो हमने बनाई। यहाँ की सड़क देखते हो? वो हमने बनाई। यहाँ के स्कूल, मकान, अस्पताल,बड़े बड़े ब्रिज, मेट्रो लाइन देखते हो? वो हमने बनाई। क्या तुम जानते हो? शायद ही तुम्हें पता है। पर मुझे आज कुछ और बताना है, बताने से ज्यादा मुझे तुम्हारी सहायता चाहिए। मुझे पानी चाहिए। क्या तुम मुझे मेरे अधिकार का पानी  दे सकते हो? 

दिन शुरू होते ही हमारा पूरा परिवार सड़क किनारे फूटे पाइप के पास, किसी दुकान में या फिर किसी पानी के दलाल के पास जाते है। अपनी प्यास बुझाने पानी के लिए!

बड़ा अजीब लगता हे मुझे, जब कुछ लोग कहते है, “पानी बचाओ पानी बचाओ…”अरे भाई यहाँ मुझे पीने का पानी नही में कैसे पानी बचाऊ?

आपको पता है में और मेरे परिवार वाले कहां से पानी लेते है? 

सड़क किनारे एक बस्ती है वहाँ के हर घर के सामने जाकर कहना पड़ता है….. ” बहन थोड़ा पानी मिलेगा….?” और सामने से प्रत्युत्तर आता है, ” आ गए भिकारी, रोज रोज मुँह उठाकर चले आते है पानी मांगने। नही मिलेगा पानी वानी चले जाओ।” और गालियों की बरसात होती है, पर हम सुन लेते हैं। बुरा तो तब लगता है, जब वो भिकारी कहते हैं। सुनकर आगे चले जाते है। कोई देगा पानी तो ठीक वरना किसी और घर के सामने जाओ और कहो, “बहन थोड़ा पानी मिलेगा?”

सड़क किनारे सार्वजनिक टॉयलेट होते है। उस टॉयलेट का पानी पीने के लिये इस्तेमाल करते है। नहाने के लिए कपड़े – बर्तन धोने के लिए वही पानी। उस पानी से हम बीमार गिरते हैं। पर क्या करे हमारी सुनेगा कौन?

ये सरकार….. नही! नही! बिल्कुल नहीं! 

यह सरकार तो सिर्फ अमिरोकी की जो बड़े बड़े फ़िल्म स्टारोको, बिल्डिंग में रहने वाले लोगो को मानवता के आधार  पर पानी देती है। पर हमे पानी देने के लिए बडी झिझकती हैं। कहते हैं बेघरों को हम पानी नही देंगे। इतना ही नही मेने तो सुना है मुम्बई में कई बस्तीया है जहाँ बीएमसी ने कानूनी तरीकेसे पानी नही दिया। उन्हें कहते है, तुम फ़ॉरेस्ट की जमीन पर रहते हो, तुम रेल्वे की जमीन पर रहते हो, यहाँ अनधिकृत हो वहाँ अनाधिकृत हो, ये वो और न जाने क्या कुछ नही कहते।

बचपन से ही सुना है पानी नैसर्गिक साधन संपत्ति है। यही नहीं तो पानी संवैधानिक अधिकार भी हैं। सभी नागरिकों तक समान पानी देने सरकार की जिम्मेदारी है। फिर पानी न देने की राजनीति क्यो..?

पानी जहाँ जाए वो रंग ले लेता है। पानी कभी भेद नही करता। तो हम क्यों करे। इंतजार हैं मुझे उस दिन का जिस दिन मुझे मेरे हक़ का पानी मिलेगा!

संत रहीम कहते है, “रहिमन पानी राखिये, बिन पानी सब सून। पानी गये न ऊबरे मोती, मानुष, चून।”

~ पूजा रुक्मिणी जालिंदर

विभाग – मुंबई

पाण्यापासून बहिष्कृत मुंबई शहराचे निर्माते….

            हजारो वर्षांपासून आपण पाहत आलेलो आहोत; सिद्धार्थ गौतमाचा रोहिणी नदीचा संघर्ष असो वा महात्मा फुले यांचा शूद्रांना पाणी पिण्यासाठी स्वतंत्र विहीर खुली करण्याचा असो वा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा महाड चवदार तळे सत्याग्रह असो. समान पाणी वाटपाचा हा संघर्ष  हजारो वर्षांपासून चालूच आहे. हजारो वर्षांपासून जातीच्या, धर्माच्या, उच्च-नीच्चतेच्या  भेद-भेदाच्या, विषमतेच्या विचारधारेमुळे माणसानेच माणसाला पाण्यापासून वंचित ठेवले आहे. या विषयी आपण इतिहासामध्ये वाचत आलेलो आहोत. 

           पण मात्र आज आधुनिक युगात सुद्धा पाणी वाटपातील विषमतेच्या इतिहासातील पाऊलखुणा जागोजागी उमटताना दिसतात. ही पाणी वाटपाची विषमता कुठे गावा-कुसात, खेड्यात नसून अक्षरशा: भारताची आर्थिक राजधानी, डेव्हलप सिटी, स्वप्नाची नगरी ‘मुंबई’  मध्ये आहे. असं सांगितलं तरी कुणालाही या गोष्टीवर विश्वास बसणार नाही. पण मात्र हे न पचनारं कटू सत्य आहे.

             आजही मुंबईत वीस लाख श्रमिकांना म्हणजेच; मुंबई शहराच्या निर्मात्यांनाच पाण्यापासून वंचित ठेवले गेले आहे. हे तेच श्रमिक आहेत जे शहराला स्वच्छ ठेवण्यासाठी आपला प्राण पणाला लावून गटार नाले, संडास स्वच्छ ठेवायचे काम करतात. शहराच्या विकासाच्या प्रत्येक कामामध्ये आपलं मोठं योगदान देतात, जेव्हा जेव्हा देशावर संकट आले आहे तेव्हा तेव्हा कुठलीही तमा न बाळगता आपलं काम पूर्ण निष्ठेने करतात. हे आपण कोरोना च्या प्रादुर्भाव मध्ये ही पाहताच आहोत. असं असलं तरी आज ही विना अपमान दोन हंडी पाणी मिळण यांच्यासाठी तारेवरची कसरतचं! 

            पूर्वी स्पृश्य-अस्पृश्य या विषमतावादी विचारधारेने लोकांना पाणी नाकारले जात असे. आज मात्र या आधुनिक युगात आधुनिक पद्धतीने जाणीवपूर्वक मुंबई महानगर पालिका 20 लाख श्रमिकांना पाणी नाकारत आहे. जरी भारतीय संविधान, संयुक्त राष्ट्र संघ, आंतरराष्ट्रीय मानव आयोग, शाश्वत विकास ध्येये (Sustainable Development Goals-6) या नुसार प्रत्येक सजीवाला जगण्यासाठी पाण्याचा अधिकार आहे, असं जगभरात मान्य झाले असलं. तरी सुद्धा मुंबई महानगरपालिका मुंबईतील 20 लाख श्रमिकांना (दलित, मुस्लिम इतर अल्पसंख्यांक) रेल्वे जमिनीवर,मिठागरेच्या जमिनीवर, वन विभागाच्या जमिनीवर, फुटपाथ वर स्थायिक असल्याने तसेच बेघरांना सुद्धा कायदेशीर पाण्यापासून वंचित ठेवत आहे.  पण मात्र महानगरपालिकेचे हेच अधिकारी ह्याच श्रमिकांना बेकायदेशीर पद्धतीने दलालांसोबत मिळून जास्त पैसे घेऊन पाणी देत आहे. आणि आपल्या हक्काच्या पाण्यापासून वंचित ठेवीत आहेत. आणि पाणी मिळविण्यासाठी बेकायदेशीर चुकीच्या पद्धतीत अडकवून पाण्यासाठी नागरिकांना गुन्हेगार बनण्यास प्रवृत्त करीत आहे.

             डॉ. बाबासाहेबांनी महाड चवदार तळे सत्याग्रहच्या वेळी सांगितल्या प्रमाणे हा संगर केवळ पाण्यासाठी नसून मानवी मुलभूत हक्कांसाठी आहे…..” याची प्रेरणा घेऊन मुंबईतील विषमतापूर्वक पाणी वाटपाचा जे कट कारस्थान चालू आहे त्याला चोप बसवायला आणि लोकांन मध्ये आपले हक्क आणि कर्तव्याची जनजागृती करून त्यांना आपल्या हक्कांसाठी स्वतः लढायला, संघर्ष करायला कृतिशील करण्यासाठी पाणी हक्क समिती आणि अश्या बरेच लोकसंघटन लोकांची साथ,संगत, सोबतीने हक्कासाठी लढत आहे. आपण कधीतरी एक वाक्य ऐकलं असेलंच; आपला जन्म हा संघर्ष करण्यासाठीच झाला आहे. आणि हक्क मागून मिळत नसतो तर तो संघर्ष करून मिळवावा लागतो. तेव्हा देशात चालल्या प्रत्येक विषमतेच्या विरोधात पाणी हक्क समिती आणि या सारख्या लोकसंघटनाची ताकद वाढविण्यासाठी आपण प्रत्येकाने पूर्ण जबाबदारीने सर्वांना समान बघण्याचा दृष्टिकोण निर्माण करण्याच्या चळवळीत सामील होऊन आपल्या  हक्कांसाठी लढत राहू आणि आपले सामाजिक कर्तव्यही पार पाडू…

~ विशाल पुष्पा पद्माकर जाधव

विभाग – मुंबई