पाण्यापासून बहिष्कृत मुंबई शहराचे निर्माते….

            हजारो वर्षांपासून आपण पाहत आलेलो आहोत; सिद्धार्थ गौतमाचा रोहिणी नदीचा संघर्ष असो वा महात्मा फुले यांचा शूद्रांना पाणी पिण्यासाठी स्वतंत्र विहीर खुली करण्याचा असो वा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा महाड चवदार तळे सत्याग्रह असो. समान पाणी वाटपाचा हा संघर्ष  हजारो वर्षांपासून चालूच आहे. हजारो वर्षांपासून जातीच्या, धर्माच्या, उच्च-नीच्चतेच्या  भेद-भेदाच्या, विषमतेच्या विचारधारेमुळे माणसानेच माणसाला पाण्यापासून वंचित ठेवले आहे. या विषयी आपण इतिहासामध्ये वाचत आलेलो आहोत. 

           पण मात्र आज आधुनिक युगात सुद्धा पाणी वाटपातील विषमतेच्या इतिहासातील पाऊलखुणा जागोजागी उमटताना दिसतात. ही पाणी वाटपाची विषमता कुठे गावा-कुसात, खेड्यात नसून अक्षरशा: भारताची आर्थिक राजधानी, डेव्हलप सिटी, स्वप्नाची नगरी ‘मुंबई’  मध्ये आहे. असं सांगितलं तरी कुणालाही या गोष्टीवर विश्वास बसणार नाही. पण मात्र हे न पचनारं कटू सत्य आहे.

             आजही मुंबईत वीस लाख श्रमिकांना म्हणजेच; मुंबई शहराच्या निर्मात्यांनाच पाण्यापासून वंचित ठेवले गेले आहे. हे तेच श्रमिक आहेत जे शहराला स्वच्छ ठेवण्यासाठी आपला प्राण पणाला लावून गटार नाले, संडास स्वच्छ ठेवायचे काम करतात. शहराच्या विकासाच्या प्रत्येक कामामध्ये आपलं मोठं योगदान देतात, जेव्हा जेव्हा देशावर संकट आले आहे तेव्हा तेव्हा कुठलीही तमा न बाळगता आपलं काम पूर्ण निष्ठेने करतात. हे आपण कोरोना च्या प्रादुर्भाव मध्ये ही पाहताच आहोत. असं असलं तरी आज ही विना अपमान दोन हंडी पाणी मिळण यांच्यासाठी तारेवरची कसरतचं! 

            पूर्वी स्पृश्य-अस्पृश्य या विषमतावादी विचारधारेने लोकांना पाणी नाकारले जात असे. आज मात्र या आधुनिक युगात आधुनिक पद्धतीने जाणीवपूर्वक मुंबई महानगर पालिका 20 लाख श्रमिकांना पाणी नाकारत आहे. जरी भारतीय संविधान, संयुक्त राष्ट्र संघ, आंतरराष्ट्रीय मानव आयोग, शाश्वत विकास ध्येये (Sustainable Development Goals-6) या नुसार प्रत्येक सजीवाला जगण्यासाठी पाण्याचा अधिकार आहे, असं जगभरात मान्य झाले असलं. तरी सुद्धा मुंबई महानगरपालिका मुंबईतील 20 लाख श्रमिकांना (दलित, मुस्लिम इतर अल्पसंख्यांक) रेल्वे जमिनीवर,मिठागरेच्या जमिनीवर, वन विभागाच्या जमिनीवर, फुटपाथ वर स्थायिक असल्याने तसेच बेघरांना सुद्धा कायदेशीर पाण्यापासून वंचित ठेवत आहे.  पण मात्र महानगरपालिकेचे हेच अधिकारी ह्याच श्रमिकांना बेकायदेशीर पद्धतीने दलालांसोबत मिळून जास्त पैसे घेऊन पाणी देत आहे. आणि आपल्या हक्काच्या पाण्यापासून वंचित ठेवीत आहेत. आणि पाणी मिळविण्यासाठी बेकायदेशीर चुकीच्या पद्धतीत अडकवून पाण्यासाठी नागरिकांना गुन्हेगार बनण्यास प्रवृत्त करीत आहे.

             डॉ. बाबासाहेबांनी महाड चवदार तळे सत्याग्रहच्या वेळी सांगितल्या प्रमाणे हा संगर केवळ पाण्यासाठी नसून मानवी मुलभूत हक्कांसाठी आहे…..” याची प्रेरणा घेऊन मुंबईतील विषमतापूर्वक पाणी वाटपाचा जे कट कारस्थान चालू आहे त्याला चोप बसवायला आणि लोकांन मध्ये आपले हक्क आणि कर्तव्याची जनजागृती करून त्यांना आपल्या हक्कांसाठी स्वतः लढायला, संघर्ष करायला कृतिशील करण्यासाठी पाणी हक्क समिती आणि अश्या बरेच लोकसंघटन लोकांची साथ,संगत, सोबतीने हक्कासाठी लढत आहे. आपण कधीतरी एक वाक्य ऐकलं असेलंच; आपला जन्म हा संघर्ष करण्यासाठीच झाला आहे. आणि हक्क मागून मिळत नसतो तर तो संघर्ष करून मिळवावा लागतो. तेव्हा देशात चालल्या प्रत्येक विषमतेच्या विरोधात पाणी हक्क समिती आणि या सारख्या लोकसंघटनाची ताकद वाढविण्यासाठी आपण प्रत्येकाने पूर्ण जबाबदारीने सर्वांना समान बघण्याचा दृष्टिकोण निर्माण करण्याच्या चळवळीत सामील होऊन आपल्या  हक्कांसाठी लढत राहू आणि आपले सामाजिक कर्तव्यही पार पाडू…

~ विशाल पुष्पा पद्माकर जाधव

विभाग – मुंबई

पाण्याचे रंग वेगवेगळे…

पाणी हे आपल्या रोज मरणाच्या जीवनात अत्यंत गरजेचे असते. पाण्याचे रंग बदलतात हे वाचून आपणांस आर्श्चय वाटले असेल ना ? हो पाण्याचे रंग बदलतात! 

पाणी किती महत्वाचे आहे, हे आपल्याला संतांनी, महामानवांनी पाण्याचे महत्व सांगितले आहे. संत कबीर, संत रहीम , तुकाराम महाराज यांनी पाणी प्रत्येकाला मिळाले पाहिजे असे  सांगितलं आहे. संत गाडगे महाराजांनी तहानलेल्या पाणी द्या! असे सांगितले आहे.  छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या रयतेला पाणी पुरेसे मिळावे म्हणून; डोंगर तिथे किल्ला व त्या किल्यावर पाण्याचे तलाव व त्या तलावाचे पाणी सर्व सामान्य रयतेला मिळावं या धोरणाची अंमलबजावणी केली. महात्मा जोतीराव फुले यांनी आपल्या घराचा पाण्याचा हौद सर्वांसाठी खुला केला. छत्रपती शाहू महाराजांनी आपल्याच राज्यातील गुलाम म्हणून कैद असलेल्या लोकांना एकत्र करून कोल्हापूर शहराची तहान भागवण्यासाठी राधानगरी धरण बांधलं. आणि आपणास माहित आहे; डॉ. बाबासाहेब यांनी महाड चवदार तलावात जाऊन स्वतः अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे दार खुले करून दिले. फक्त खुलं करून दिल नाही तर भारतीय संविधानात पाणी हे  मूलभूत अधिकाराची  मांडणी केली व पाणी हे प्रत्येक सजीवाला मिळाले पाहिजे असा मूलभूत अधिकार प्रदान केला आहे. हे आपण सर्वांनी वाचलं असेल किंवा ऐकलं तरी असेलचं. 

या स्वप्नांच्या नगरीत, मुंबईत महानगरपालिका सर्व सामान्य श्रमिक नागरिकांना वेगवेगळे रंग दाखवते. आंबेडकर नगर, मालाड (पूर्व)  ठिकाणी २१ व्या शतकात कोणतीही शुद्धीकरण न करता मला पिण्यासाठी विहिरीचं पाणी घ्यावं लागते. हे पाणी आठवड्यातून 3 दिवसानंतर दिल जात. आणि हे पाणी कधी रात्री २ वाजता तर कधी ३ वाजता येते. याचा सर्व त्रास आईला होतो. याचं वस्तीत राजकीय दलालांनी पाणी चा बाजार मांडला आहे. ते सरकारी पाणी चोरून  बेकायदेशीर पद्धतीने याच वस्तीला जास्तीचे पैसे घेऊन पाणी पुरवतात आणि श्रमिक लोकांकडून लूट करत आहेत. प्रत्येक कुंटुबाकडून ३०० रु. प्रति महिना लूट चालू आहे. 

मालाड पश्चिम येथे अंबुजवाडी वस्तीमध्ये १९९२ पासून आता पर्यत प्रत्येक निवडणुकीच्या वेळी राजकीय पक्षांनी बँनर लावले पाणी येणार व पाण्याच्ये उदघाटन सुद्धा करण्यात आली. हे सर्व पाहून असं वाटतं कि, लोकांच्या जीवना बरोबरचं खेळ मांडून ठेवला होता. आता पर्यत ३ ते ४ वेळा पाण्याच्या लाईन टाकल्या व निवडणूक संपल्या की पुन्हा काढल्या जात होत्या. वस्तीतील लोकांचा गेल्या ११ वर्षाच्या संघर्षांनंतर आता वस्तीत पाण्याच्या वाहण्या पोहचल्या आहेत. तरी राजकीय दलालांनी इथे सुद्धा बाजार मांडलेला दिसतोय, जे पाणी कनेक्शन घेण्यासाठी ७ हजार ते १० हजार मध्ये पाणी मिळू शकते, तेच राजकीय दलाल ३५ हजार ते ५० हजार पर्यत खर्च लोकांकडून घेऊन श्रमिकांची लूटमार सुरू केली आहे. कायदेशीर रित्या पाणी घेण्यासाठी लोक महानगरपालिकेकडे धावपळ करत आहेत. पण त्याच महानगरपालिकेचे कर्मचारी नागरिकांच्या पाणी अधिकाराला नाकारून, पाणी कसे थांबवता येते या कडे जाणीवपूर्वक लक्ष देत आहे आणि राजकीय दलालां सोबत व्यवहार करून लाच खाण्यात जास्त लक्ष देत आहेत . 

         अशी ही पाण्याची दलाली, बाजारीकरण  संपवण्यासाठी आपण प्रत्येक नागरिकांनी आपल्या हक्का प्रती जागृत राहील पाहिजे. भारताच्या वेवेगळ्या धर्मामध्ये, संस्कृती मध्ये  पाण्याचे महत्व सांगितलं आहे. पाण्याचा धर्म आणि तहाणलेल्या पाणी पाजायची आपली संस्कृती आपण जपली पाहिजे. मुंबई महापालिकेला पाण्याच्या शुद्धता चांगली आहे म्हणून जगभरात ओळखल जाते. पण  मात्र महापालिकेने चालू केलेलं पाण्याचे बाजारीकरण थांबवले पाहिजे. आणि आपण ही नागरिक म्हणून आपल्या अधिकारासाठी आणि कर्तव्यासाठी जागृत राहील पाहिजे. जिथे जिथे सरकार आपल्या हक्का आड येत असेल तिथे आपल्या हक्कासाठी सरकार विरोधात बंड पुकारून संघर्ष केला पाहिजे.  

~ योगेश राजेश्री रामचंद्र बोले

विभाग – मुंबई

पाणी जीवन, की पाण्यासाठी संघर्ष ?

वैदिक संस्कृतीमध्ये आर्यांनी पंचमहाभूतांना देव मानले. पृथ्वी, पाणी, तेज, वायू, आकाश ही पंचमहाभूते. त्यात आपल्या जीवनात असलेले पाण्याचे महत्त्व. अन्न, वस्त्र, निवारा, या मुलभूत गरजा मध्ये पाणी आहेच. पाण्यावर सजीव सृष्टी अवलंबुन आहे. पाण्या शिवाय कोणताही सजीव प्राणी जगू शकत नाही. अन्नाशिवाय माणूस एक दोन दिवस जगू शकेल पण पाण्याशिवाय एक क्षणही राहू शकणार नाही. उन्हाळ्यात पाण्याचे महत्त्व सर्वांनाच कळते. उन्हात सर्व सुष्टी भाजून निघते. निसर्गामध्ये पाणी जास्त आहे आणि जमीन कमी आहे. कारण पाणी हा निसर्गाचाच एक घटक आहे.

पूर्वी लोकसंख्या कमी होती. सुधारणा झाली नव्हती.त्यामुळं जंगलाची संख्याही जास्त होती. पाऊस नियमित पडायचा पाणी तेव्हा सहज मिळत होत. मात्र काही वर्षांपासून पूर्ण वातावरणाचा समतोल बिघडला आहे. लोकसंख्या खूपच वाढत आहे. सोबतच जंगल तोड होत आहे. संपूर्ण जंगल नाहीशी करून मोठ्या मोठ्या इमारती उद्योगधंदे उभारले जात आहे जंगल तोडीमुळे जमिनीवरील जलस्रोत आटले आहेत. तसेच आज मोठ्या प्रमाणात माणसांकडून पाण्याचा दुरूपयोग केला जात आहे. पाण्याची कमत रता भासत आहे. पूर्वी सहज उपलब्ध होणारे पाणी आज बाटलीत बंदीस्त करून 15 ते 20 (प्रती लीटर) रुपयांना विकले जात आहे.

आज पाण्यासाठी भांडण, मारामाऱ्या होत आहेत. एवढच नव्हे तर पाण्याची चोरी होत आहे, पाण्याची पळवापळवी होत आहे. आजही मुंबई सारख्या शहरात पाण्यासाठी वणवण करावी लागते. एकदा हिवाळा संपला की झाली पाण्यासाठी लढाई सुरू. मुंबई सारख्या महानगरीत काही  वस्त्यांमध्ये पाण्यासाठी  रात्रं दिवस वणवण करून दाही दिशा फिरावं लागतं. मोठ्या मोठ्या इमारती मध्ये 24 तास पाणी वाहत असत आणि आमच्या झोपडप्टीवासीयांना 4 दिवसात एकदा पाणी मिळत, ते सुध्दा रात्री 3 वाजता! दिवसभर कष्ट करा आणि रात्री पाण्यासाठी जागा आणि जागून पण मिळालं तर मिळालं नाही तर अजून 4 दिवस वाट पाहत बसा. सरकारच एक वाक्य मी ऐकल आहे “हर घर जल” मग आमच्या पर्यंत जल का नाही?

            पाण्यासाठी आज आम्हाला एवढ सहन करावं लागत आहे, तर येणाऱ्या काही वर्षांत आमच्या पुढच्या पिढीला किती तीव्र संघर्ष करावा लागेल? याचा विचार करून पण थक्क व्हायला होतं! आजही कोरोना काळात आमचं सरकार सांगत, सतत हात पाय धुवायला. पण आमच्याकडे पिण्यासाठी पाणी नाही, तर आम्ही कसे हात पाय धुणार? सरकारचं म्हणन आहे “हर घर जल” मग आम्हाला आता पण का नाही पाणी? अजून किती वंचित ठेवणार?

             पाण्यावर सर्वांचा समान हक्क आहे; मग आम्हाला का पाण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो? आमचा हक्क आम्हा मिळणे आवश्यक आहे. आमच्या समोरच्या मोठ्या इमारतीत हक्काच 24 तास पाणी मिळत, तर ते आम्हाला पण मिळालं पाहिजे. सरकारने पाण्याचे महत्त्व ,त्याची गरज आणि गरजेनुसार पुरवठा, पाण्याचा होणारा अपव्यय  या गोष्टी लक्षात घेतल्या पाहिजेत.

             पाणी मूलभूत अधिकारचं  नव्हे तर मानवाची पहिली गरज आहे. दलित असो, आदिवासी असो किंवा बेघर असो सर्वांना पाणी मिळायलाच हवं. मग मनुष्य कोणत्या जातीचा असो व धर्माचा, गरीब असो वा श्रीमंत. जसे पाणी जात, धर्म, कुळ बघत नाही, तसेच सरकारने पण जात, धर्म, गरीब, श्रीमंत न बघता सर्वाना सहज आणि मुबलक दरात  पाणी उपलब्ध करून दिले पाहिजे. आशा आहे की सरकार लवकरच आपले डोळे उघडून  माणसाला फक्त माणूस म्हणून बघेल आणि त्यांना जगण्यासाठी असलेल्या पाण्याच्या गरजेचा विचार करेल.

~ अक्षता राजेश्री रामचंद्र बोले 

विभाग – मुंबई

#टॅंकर

टॅंकर अजूनही पोहोचला नव्हता. शेजारच्या गावातल्या सुकत आलेल्या विहिरीतून मोजकीच भांडी भरायची परवानगी मिळाली खरी, पण जास्तीच्या पाण्यासाठी सगळच कुटुंब वणवण फिरत होतं. सरकारी कचेरीत खूप विनंती केल्या नंतर एक टॅंकर उपलब्ध झाला होता. घरात पाहुणे मंडळींची रैलचैल, लेकीच ‘राणी’चं लग्न, आणि भीषण दुष्काळाने वेढलेलं गाव.

          “मा वं!…. मले हाळद लागली का नई… तं मंग मह्या रानाला बी हाळदीच बोट लावजो बरं!”

दुष्काळात कुटुंबाला हातभार म्हणून रोजगारासाठी कुठेतरी शहरात राहणाऱ्या राणीने घरच्या गायीला वासरू झालंय हे आईकडून कळलं तेव्हा मोठ्या उत्साहाने सांगितलं. तिने त्याचं ठेवलेलं ‘राना’ हे नाव आईला खूप आवडलं होतं. घरच्या गाईला आठच दिवसांपूर्वी झालेलं वासरू ओल्या बाळंतिणीसोबत सरकारी चारा छावणीत ठेऊन घरच्या मंडळींना लग्नाच्या धावपळीत गुंतणं भाग होतं.

          राणी सुट्टी मिळवून हळदीच्याच दिवशी गावात पोहोचलेली. काटकसर करून वाचवलेल्या पैशांतून लहानांसाठी खाऊ आणलेला आणि मायसाठी लग्नात नेसायला जरिकाठाची सहावारी साडी. अप्पांना मात्र काही आणता न आल्याची सल मनात होतीच. आल्या पासूनच तिची रानाला भेटण्यासाठी तगमग सुरू होती. रानासाठी आणलेली तांब्याची नक्षीदार घंटा कधी एकदा त्याच्या गळ्यात बांधतेय असं तिला झालेलं. आल्यापासून तिचा रानाला भेटण्याचा हट्ट माय वेगवेगळी कारणं देऊन मागे सारत होती.

“मा वं!!! ऊन्ह त् जसा विस्तव है जनू!.. मह्या रानाला छप्पर हाये का वं तीठं?” मायला तिच्या या प्रश्नाला काय उत्तर द्यावं सुचत नव्हतं.

“आवं राने दहा बारा गावाह्यचे ढोरं नेऊन ठेवेल हैत तीठं… छप्पर नसतं त मंग लोकाह्यनं तीठं ठेवले असते का जनावरं एवढ्या उन्हाचे ?”

“आन पानी का टॅंकर न देऊ राहिलेत का ढोराह्यला?” राणीचा पुढचा सवाल तयारच होता.

” अन् मंग!… माणसाह्यचं काय है!… ते शोधत्यात कुठबी पानी… पन सरकार मुक्या जनावरासाठी जास्त लक्ष देऊ राहिलय… बक्कळ पानी है लगे तीठं.”

“अन् महा राना?”

“आता तू परतवनीला आली का परत त जाऊन पाह्यजो!… मह्ये कान नको किटवू बाई!”

आईने कसं बसं राणीला थोपवून धरलं.

चारा छावणी घरापासून बरीच लांब होती. आणि नवरीला हळद उतरवून देवाचा आशीर्वाद घेई पर्यंत कुठेही जायला परवानगी नव्हती. गोतावळ्यातून सवडही मिळत नव्हती. तिची त्यामुळे गोची झाली होती.

          दिवे लागणीची वेळ झाली… गेले दिवस लाईटचाही पत्ता नव्हता. उन्हाच्या झळांनी सगळ्यांच्या अंगाची नुसती लाहीलाही होत होती. टॅंकर आणायला गेलेला  शेजारचा किश्या धापा टाकत धावत आला…  “अर्रर्र… लय बेक्कार झालं आप्पा! वाटत लोकाह्यंन टॅंकर अडवला अन् पार रिकामाच केला. मी हातापाया पडू पडू सांगू राह्यलो घरात कार्य ह्ये बाबाहो! पण कोन ऐकून राह्यलय. लोकाह्यले आडवायले डीरायवर पुढं झाला त् लोकाह्यनं बेसुद पडेस्तोवर हानलाय! म्या जीव तोडून चींगाट पळालो तवा जीव वाचलाय मव्हा!”

          किश्याच्या बातमीने घरात शोककळा पसरली. मायनं धावत जाऊन घरातली भांडी तपासली. रात्रीच्या जेवणापूरतं पाणी होतं. पण मग सकाळची न्याहारी!… आणि इतक्या लोकांच्या आंघोळी पांघोळी!! अन् आता इतक्या ऊशिरानं दुसरा टॅंकर तरी कुठून मागवायचा! आधीच पाण्यासाठी मारामाऱ्या. तिनं फुटलेल्या माठावरचं झाकण सरळ केलं. सकाळी सगळं वऱ्हाड आंघोळी शीवायच दामटायचं. तिने मनाशी पक्क केलं. 

          एकीकडे अर्धमेल्या सरपणाला फुंकून फुंकून जिवंत करण्याच्या प्रयत्ना सोबत रात्रीच्या जेवणाची तयारी सुरू झाली. तर दुसरीकडे म्हाताऱ्या बींदुनं हळदीचे खडे पेलाभर पाण्यात भिजवून पाट्यावर वाटायला सुरुवात केली. वातावरण हळू हळू रंग धरू लागलेलं. लहान मुलांचा तर भुकेने जीव कासावीस झालेला. त्यांनी आपापल्या आयांच्या मागे हिंडत भोकाड पसरायला  सुरुवात केलेली. अप्पांच काळीज तर धडकता धडकता अचानक थांबेल की काय असच वाटू लागलेल.

“एे सायब्या… वाड्यात जाऊन सांग सगळ्याह्यला… जमल तितक्याह्यनं थोडं थोडं पाणी आणून द्या म्हणा. घरात कार्य ह्यें देतील आणून ज्याह्यला जमतंय तेवढे!… जाय व्हय पटकन…!”

सायब्याला माहित होतं. आत्ता लोक एक वेळेस ढुंगणाचं फेडून देतील पण पाणी काही द्यायचे नाहीत. पण तरीही तो वाड्याच्या दिशेने मुकाट निघाला.

          नवऱ्या मुलीला पाटावर बसवत हळदीच्या सोहळ्याला अंधारातच सुरुवात झाली. 

“पाणी थोडं थोडं घ्या वं! राती अंधारात काही सुदरनार नई म्हनून दुपारीच अंघोळ घातलीय म्या तिलं!” पाटाशेजारी अर्धी भरलेली कळशी टेकवत माय म्हणाली. 

म्हातारी बिंदू पुढं काही बोलणार तितक्यात मायनं तिचा हात दाबत तिला गप्प केलं. आणि हळदीच्या परातीत बोट टेकवून नवरीच्या गलांवर दोन बोटं उमटवली. चंद्राच्या पिवळ्या जर्द प्रकाशात राणी अगदीच खुलून दिसत होती. मायने तिच्या गालांवरून हात फिरवत कडाकडा बोटं मोडून तिची नजर काढली. चंद्राच्या चांदण्यात राणीला तिच्या मायच्या गालावरून ओघळणाऱ्या मोत्यांच्या धारा स्पष्ट दिसू लागल्या. तिला गदगदून आलं तस बिंदुबाईनं हळदीनं भरलेला हात तिच्या चेहऱ्यावर फिरवत तिला मायेनं गोंजारायला सुरुवात केली. हळदीनं माखलेल्या नवरीच्या अंगावर कळशीतल्या पाण्याचा पहिलाच पेला रिकामा होत होता तोवर सायब्या धावतच आला…  त्याच्या ओरडण्यानं वातावरण अचानक स्तब्ध झालं..

“आप्पा… नवऱ्याकडच्या लोकाह्यला पोलिसांनं धरून नेलं म्हणत्यात… नवरदेवाला बी ठेसनात ठेवलंय त्याह्यनं!”

“ऐ… दारू पिऊन आला का रे तू भाड्या?… तोंड फोडू का तूव्ह!!!” अप्पांचं काळीज आणखी जोरानं धडकायला लागलं. त्यांच्या रागाचा पारा आता आभाळ शिवू लागला होता. सायब्याला मात्र रडू आवरत नव्हतं…

“आवं नई ना… खरंच ना आप्पा… पोलिस पाटील खबर घेऊन आलाय आत्ताच… त्याह्यनं पाण्याचा टँकर अडवून लुटला म्हनी… अन् डीरायवरला इतकं हानलय की जागीच मेलाय त्यो. साऱ्या गावात बोलन सुरूय आप्पा… तुमचा सोयरा चोर है… टॅंकर चोरलाय त्याह्यनं… आपला टॅंकर चोरलाय …”

आप्पांनी डोळे मोठ्ठे करत डोक्याचं उपरण काढून छातीला लावलं. मायच्यातर पायाखालची जमीनच सरकली. भीतीनं तिला कापरं भरलं. 

          राणीनं हुंदका आवरत पाटावरचा एक पाय खाली घेतला… मायचा हळदीनं माखलेला हात पदरानं पुसत ती कापऱ्या आवाजातच मायला म्हणाली…

“मा वं… आता तरी रानाला भेटायला जाऊ का वं छावनीत?”

अन् माय न हंबरडा फोडला!

– नागराज पद्मा कौतिकराव (कविरंग )

विभाग – मुंबई

“पाणी” प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार!

              साथी, आपल्या मूलभूत गरजा तुम्हाला माहीत असतील अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, आणि आरोग्य. आपल्याला दैनंदिन जीवनात या मूलभूत गरजांची आवश्यकता असते. त्यामध्येच पाणी हे खूप महत्त्वाचं आहे. जगण्यासाठी पाणी सर्वात महत्वाचे ठरते.

              माकडापासून माणूस होईपर्यंत आपले निसर्ग खूप छान आणि सुंदर होत. सगळं काही विनामुल्य होते. स्वच्छ होते. जसजसा माणसाचा मेंदू विकसित होत गेला तसा आपल्याला निसर्गाकडून मोफत मिळणाऱ्या गोष्टींचे बाजारीकरण होऊ लागले. इतिहासात पाहिलं की आपल्याला कळेल, पाण्यासाठी लोकं वणवण भटकायचे, पाण्यासाठी मोठ्या रांगा लागायच्या आणि बरच काही व्हायचं आणि आता ही तसच चाललंय. खेड्यापाड्यातच नाही तर मुंबई सारख्या शहरात ही लोकांना पिण्याचं पाणी मिळवण खूप कठीण जाते. पाण्यासाठी वणवण भटकून आपलं जीवन जगावं लागतं. अजून कधी पर्यंत पाण्याच्या मूलभूत अधिकार पासून वंचित राहावे लागेल? असा प्रश्न सरकारला विचारला पाहिजे? कारण प्रश्न विचारल्या शिवाय आपल्याला उत्तर मिळणार नाही.

                ‘मुंबई…’ सर्वांना वाटतं “मुंबई स्वप्ननगरी आहे.” पण या स्वप्ननगरीत खोलवर जाऊन पाहिलं तर आजही लोकं  कसे न कसे तरी आपली पाण्याची तहान भागवत आहे. मग त्या मध्ये येते विहिरी, बोरिंग, शौचालयाच्या नळातील पाणी, दुकानातील पाणी, एखाद्या फुटलेल्या पाईप मधील पाणी, एखाद्या ओळखीच्या किंवा अनोळखी व्यक्तीच्या घरातील पाणी.

 विचार करायला हवं. देशाची आर्थिक राजधानी मुबई. तरीही इथे पाण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे. तर गावी, खेड्यापाड्यात काय अवस्था असणार? जे पाणी आपल्याला विनामूल्य मिळालं पाहिजे, आज त्याच पाण्याची किंमत 200 ते 300 रुपये महिने (काही वेळा त्या पेक्षा ही जास्त) आणि 10 ते 20 रुपये 20 ते 25 लीटर कॅन या दरात मिळते. ज्यांची पाणी विकत घेण्याची क्षमता आहे ते घेतील. पण जे लोकं पाणी विकत घेऊ शकत नाही त्यांचं काय ? कधी विचार केलाय?

              मी शाळेत असतांना पाहिले, एका रस्त्याच्याकडेला एक नाला होता, त्या नाल्यात घाण पाणी वाहत होतं आणि तेच पाणी काही श्रमिक बेघर माणसे आपल्या भांड्यात भरून घेत, ते सुध्दा पिण्यासाठी, रोजच्या वापरा साठी! ज्या देशात आपण राहतो, त्या देशात साधी पाण्याची तहान भागवता येत नाही. कारण नागरिकांच्या हक्काच्या पाण्याचे मोठ्या प्रमाणात होणारे बाजारीकरण!

          तुम्ही ऐकलं असेल “पाणी आडवा पाणी जिरवा”, “पाणी वाचवा जीवन वाचवा”, “पाणी है तो सबकुछ है”, “जल है तो कल है,  इत्यादी. पण नक्की अस होत का ? क्वचितच लोक पाण्याचं महत्व समजतात. बाकी पाणी वाया घालवणार पण समोर आलेल्याला एक हंडा पाणी भरून देणार नाही. आणि एक हंडा पाणी भरून दिल असेल तर त्या पाण्याची अधिक किंमत वसूल करतील. मी जे उदाहरण देत आहे, ते माझ्या डोळ्यासमोर घडलेली आहेत काही अनुभवाची आहे. मग मला नेहमीच प्रश्न  पडतो, खरचं विकास होत आहे का? की विकासाच्या नावाखाली आपलं शोषण होत आहे? हक्काचं पाणी मिळत आहे का? या सगळ्याची उत्तरे तेव्हाच मिळतील जेव्हा आपण प्रश्न विचारु.

           डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड चवदार तळ्यावर पाण्याचा सत्याग्रह केलेला, ते का केलं? तर विशिष्ट वर्गाच्या लोकांना त्या तळ्यातील पाणी घेण्यास मनाई केली होती. डॉ.बाबासाहेबा आंबेडकरांचं म्हणणं होतं की जातीवाद सोडून पाणी हे सगळ्यांना समान मिळाले पाहिजे. पाण्याची ही लढाई आजही सुरू आहे. याचं जिवंत उदाहरण म्हणजे आसिफ!

          आजही जात, वर्ग, पेहराव पाहून पाणी नाकारले जाते. आपण हा जातीभेद, वर्गभेद  बाजूला ठेऊन माणूस म्हणून समोरच्या व्यक्तीला पाहिलं तर नक्कीच परिवर्तन होण्याची शक्यता आहे. मुंबई सारख्या शहरात पाण्यासाठी परावंलबी असलेल्या नागरिकांनी पाण्याचा वापर जबाबदारीने करायला हवा. कारण एकीकडे पाण्यासाठी वणवण तर दुसरीकडे २४ तास पाणी, आणि त्यामुळे त्याचा अत्यंत बेजबाबदार वापर.पाणी प्रत्येक सजीवाला जगण्यासाठी अत्यंत गरजेचे आहे. पाणी प्रत्येक सजीवाचा मूलभूत अधिकार आहे. महानगरपालिकेने  नागरिकांच्या पाण्याच्या हक्काचे भान ठेवून प्रत्येक नागरिकाला समान पाण्याचे वाटप केले पाहिजे…

~ संगीता पांढरे

विभाग – मुंबई

The Precious Drop!

It is a problem of water,

Day by day it’s becoming shorter.

For what purpose we fight , 

we discriminate, 

If there is no use of that water 

which is unlimited.

There is scarcity of water but 

people makes it scantity by saying it’s pure

If you mean it are you sure ?

There are some motto’s 

which is made for preserving H2O 

If there will be no rain ,

there will be no grain .

This is how the living being chain will break 

then you will not able to say “It’s your mistake ” 

There will be drought ,

and you will become distraught .

This is how there will be no water ,

day by day it’s becoming shorter .

In this country for water ,

we supposed to pay .

If we are thirsty and,

 we don’t have rupee ,

than how can we stay.

One day we will definitely awake,

from sleep.

The sleep will be ,

fulfil but we will not able

to see the water in the lake.

One day we will definitely realize,

that there is no water on land.

Which we were seeing till today,

It is nothing but a sand,.

This is how one day,

the water will become a brand,

One day the water will also be in great demand.

This is how you have observe it ,

So it’s my respect to preserve it,

Because in future the new generation

Deserve it….!

~ vibhavari

Mumbai

Pani Haq, the Water Rights Struggle in Mumbai – the story

The water rights struggle in Mumbai is an iconic struggle that underscores the resilience of Mumbai’s public in the face of intense hardships to access something as basic as everyday water access. The event on Feb 16, 2021 was organized to celebrate eleven years of struggle for municipal water supply in Mumbai. It included songs, speeches, felicitation of and by organizers (more than half the organizers were women) from Mumbai’s bastis as they narrated their struggles for water access in their communities. In their speeches, the organizers narrated stories about standing up against politicians, local thugs, plumbers, agents and municipal officials, all of whom together foster systems of corruption and restrict people’s access to basic water supply. In a way PHS struggle represents a collective energy for social justice organizing for basic rights of people living in slums, including water,  toilets, drainage, roads, safe housing and so on. This is a short account of the water rights struggle in Mumbai’s settlements, its current status and future plans, written based on the speeches by veteran activist Avinash Kadam and PHS convener Sitaram Shelar.

The story for water rights in Mumbai, activist Avinash Kadam narrated, began with the struggle in Andheri East, in the K/East ward of Mumbai municipal corporation, and then spread to other parts of Mumbai. What emerged earlier as the Mumbai Pani group, later became the Pani Haq Samiti, a broader movement focusing on water rights for slum dwellers in Mumbai. By the 2000s, the population in Mumbai’s unauthorized settlements increased to almost 60 % proportion of the total population. The system to regularize the older bastis become embroiled in electoral vote bank politics and corruption. The cut-off dates system for recognizing slums officially came to institutionalize the inhumane and painful processes of denial of water access and waiting for things as basic and essential for life, as the daily water supply!

PHS organizers have sought different strategies to advance the movement including RTI applications, international agreements for universal water access and so on. By 2011, it was pretty clear that the government was not serious about giving municipal water access to slum dwellers and delivering on the promise of universal water access. In 2011, a decision was made to file a public interest litigation petition that subsequently led to a court battle from 2012- 2014. The 2014  High Court ruling in the favor of the PHS was a major win as well as a relief for the organizers.  The ruling stated that water is a fundamental right and it must be provided by the state to all residents irrespective of where they live.

Despite the judgement and the Mumbai High Court recognizing water as a fundamental right, BMC officials continued to be  evasive and delayed the implementation of this rule. Even when they finally passed the “water for all” rules in January 2017, they ensured to include exceptions; thus despite the name “water for all”, under the new rules, water access would not really be extended to everyone. The exceptions included people who live in settlements on private land, forest, footpath dwellers, near the seacoast and land allotted by the state or municipal government for development projects. But the PHS organizers decide to use this rule as a starting point to push for access at least for some communities, if not for all!

Sitaram Shelar, the convener of the PHS, described how water belongs to all living beings, trees, animals as he mused on the connections between water and life. He energized the group with chants of “we will not give up, we will not give bribes…and we will take water that is ours, that is our right!” and pani hai jeevan ke liye, nahi denge munaafe ke liye [water is for living, and not for profits] conveying feelings of solidarity, love and resistance. Further he said that they are looking ahead for an intensified struggle for water rights. In the context of COVID, water and sanitation have attained a renewed importance as: one, water is essential for frequent hand washing which is the first line of defense against COVID; two, water, sanitation and hygiene access and practices need to be facilitated in a manner that people can implement social distancing during their daily chores. Sitaram Shelar cited a recent report developed by the PHS team that encapsulated the impact of COVID-19 crisis on water sanitation access; it included recommendations for the BMC to aid peoples’ resilience at the time of the pandemic. The PHS will call for a larger protest if BMC’s lack of action continues and alongside continued follow up processes for water applications. In addition, Sitaram Shelar noted that there may be a need for struggles that will seek judicial interventions such as PIL petitions, especially for the communities who have been unfairly excluded from the BMC’s 2017 water rules. 

Contributors/inputs:

Speeches by Sitaram Shelar & Avinash Kadam,

11 years of Pani Haq Samiti event,

February 16, 2021

Editor: Poonam A

तृष्णाई..

पाण्याच्या प्रेमाची कल्पना करता

मनी येते स्वसमर्पणाचे उधान

हाडीमासी गुंतलेला देह

तो रक्षिण्या स्वतः च्याच  चामडी चे परिधान. 

पावसाचे पाणी आकाशात पिऊन, स्वतःची तहान भागवणारा पक्षी एकमेव चातक

मनुजा आपण जर असे करू लागलो

तर ते होईल जीवा जीवा घातक. 

चराचराचा क्रम अव्याहत

एकापासून हा जन्म तुझा

पाण्याने जगवत आणले

पूर्वजांपासून आम्हां वंशजा.

पाण्याला लागत नाही परिचय

तहान तहान ला जिथे तिथे पाणी उत्तरे निश्चय

भागून तुमची तृष्णाई

ते पुन्हा दुजाच्या शोधात जाईल. 

थेंबे थेंबे हा वाटतो

साठवताना कसला लहान

थेंबे थेंबे तळे साचे

उक्ती आहे किती महान. 

माधुरी शिंदे – सोनावणे,  बदलापूर

मी पाहिलेला पाण्यासाठीचा संघर्ष …..

“मुंबई शहर” प्रत्येक तरुणांच्या स्वप्नातील नगरी. देशाच्या अनेक राज्यातील ग्रामीण भागातील लोक, तरुण मंडळी ही रोजगाराच्या शोधात, शिक्षणाच्या शोधात व उत्तम जीवनशैली लाभेल या आशेनं आपली पावलं मुंबई शहराकडे वळवतात. मात्र इथे आल्यावर त्यांना स्वतःच हक्काचं घर मिळणं कठीण असते. त्यांना भाड्याने एखाद्या झोपडी मध्ये किंवा फुटपाथ वर, रेल्वे च्या ठिकाणी, व जंगल जमिनीवर आपलं वास्तव्य करावं लागतं. जवळपास ६०% लोकसंख्या हि मुंबई स्लम मध्ये राहतात.

               समाजकार्य क्षेत्रात काम करत असताना मुंबई मध्ये पाणी अधिकारासाठी कार्यरत असणाऱ्या “पाणी हक्क समिती” सोबत मी जोडले गेले. पाणी हक्क समिती जी मुंबई मधील पाण्यापासून वंचित घटकांना त्यांच्या पाण्याचा अधिकार मिळावा या करीता अनेक वर्षांपासून संघर्ष करत आहे. पाणी हक्क समिती मध्ये कार्यरत असतांना पाण्यासाठी सामान्य नागरिकांद्वारे करण्यात आलेला संघर्ष मी जवळून पाहू शकले.

            “पाणी हे आपले जीवन आहे” हे सर्वांना माहित आहे. मात्र  पाणी या घटकाला घेऊन अन्याय – अत्याचार हे अजून हि चालुच आहेत. अनेक झोपडपट्टी मध्ये पाणी हे “पाणी माफिया” कडून विकत घ्यावे लागते. जर लोकांच्या दरमहा ६  हजार पगारातून पाण्याच्या खर्चासाठी दरमहा जर १५००- ते २००० हजार खर्च येत असेल तर इतर जीवनावश्यक गरजा लोक कशा भागवेल . तसेच मिळणारे पाणी हे पिवळसर व उत्तम गुणवतेचं  नसते. एका प्लास्टिक च्या पाईप ने घरात पाणी भरावं लागत असल्याने त्या पाईप द्वारे वस्तीतील सांडपाणी व अस्वच्छ रस्त्यातील किटाणूंचा प्रवेश हा पाण्याद्वारे शरीरात होतो. ज्यामुळे डेंग्यू, मलेरिया, कावीळ, ताप इतर आजारांना बळी जावं लागते. या आजारांवर उपचार घेण्यासाठी  त्यांची आर्थिक स्थिती हि हालाकीची असते. यामुळे संपुर्ण वस्तीचे आरोग्य हे धोक्यात येते. सामान्य लोक याविषयी तक्रार ही बी.एम.सी मध्ये करू शकत नाही. कारण पाणी हे कायदेशीर पद्धतीने बी.एम.सी द्वारे प्रत्यक्षात मिळतं नाही, तर ते बीएमसी च्या सहाय्याने दलालांकडून बेकायदेशीर पद्धतीने जास्त पैसे देऊन मिळविले असते.

        तसेच  पाण्याची वेळही निश्चित नसते, पाणी कधी मध्यरात्री, तर कधी दुपारी असं ऐनवेळी येते. ज्याने लोक सतत पाण्याच्या विचाराने त्रस्त होतात. ज्यामुळे मानसिक आजार होण्याची शक्यता ही वाढू शकते. सर्वांना समान पाणी मिळत नसल्याने पाण्यासाठी वस्ती मध्ये खूप भांडणे होतात, लोक एक- मेकांना मारझोड करायलाही मागेपुढे पाहत नाही आणि या भांडणामुळे सामाजिक ऐक्य व बांधिलकी ही कमजोर होत जाते.

                अनेक शाळकरी मुलांना शाळेत जाण्यास अडचणी येतात. कारण स्वच्छ कपड्यांसाठी व शारीरिक स्वच्छतेसाठी पाण्याचा अभाव असतो. मुलींना मासिक पाळी च्या कालावधीत स्वतःची स्वच्छता ठेवायला पाण्याची कमतरता असते. घरात आई – वडील कामाला जात असल्याने लहान मुलांना आपला अभ्यास बाजूला ठेऊन पाणी भरावं लागते. ज्यामुळे त्यांच्या शिक्षणाच्या, खेळण्या- बागडण्याच्या वयात जबाबदारीच ओझं पडते व यामुळे शालेय गळतीची समस्या वाढून त्यांच्या बौद्धिक व शारीरिक विकासाला आळा बसतो आणि त्यांचे बाल हक्क धोक्यात येतात.

              थोडक्यातच जेवणासाठी, पिण्यासाठी व स्वछतेसाठी पाण्याचा खूप कमी प्रमाणात वापर केला जातो. काही वेळा लोकांना आपला रोजगार सोडावं लागतो. ज्या मध्ये जास्त महिलांना आपल्या रोजगाराच्या हक्काचा त्याग करावं लागतो. वस्तीतील तरुण मंडळी रोजगाराच्या निमित्त घराच्या बाहेर जात असल्याने पाणी भरण्याची जबाबदारी ही वयोवृद्ध लोकांवर येते. ज्यामुळे त्यांच आरोग्य बिघडण्याची समस्या ही वाढते. त्याचबरोबर स्वच्छ पाण्याची उपलब्धता नसल्याने, दुरून पाणी आणावं लागत असल्याने गरोदर माता व बाळ या दोघांच्या आरोग्यावर व विकास वाढीवर वाईट परिणाम होतो. झोपडपट्टीतील नागरिकांना मूलभूत हक्क व सुविधां पासून वर्षानुवर्षे  वंचित राहावं लागते. राजकारणी नेते येतात, लोकांना भेटतात, जेव्हा त्यांना मतं  हवी असतात. थोडक्यातच पाणी या घटकाचा वस्तीतील सामाजिक, आर्थिक, मानसिक आरोग्यविषयक समस्यांशी निकटचा संबंध येतो.

            “पाणी हे जीवन आहे” अश्या घोषणा देऊन भाषणे देऊन काही होत नाही, पाणी हे जीवन आहे हे अनुभवण्यासाठी सामान्य नागरिकांना पाणी हक्क देणे, ते सहजरित्या पुरवणे हे जास्त गरजेचं आहे. जर ग्रामीण भागात याच लोकांना रोजगार व शिक्षणाच्या चांगल्या संधी व सेवा – सुविधा पुरवल्या तर का त्यांचा स्थलांतर ह्या शहरात होईल. याचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

श्रीमंत व गरीब यातील दरी मिटवून सर्वाना समान पाणी हक्क मिळावं या साठी “पाणी हक्क समिती” सज्ज आहे, मात्र या साठी लोकांची साथ महत्वाची आहे. लोकांना एकत्र येऊन संघटित होऊन आपल्या पाणी हक्कासाठी संघर्षं करावा लागेल, आवाज उठवावा लागेल. या करीता पाणी हक्क समिती नेहमीच प्रयत्नशील आहे व राहील. तर मग चला तरुणांनो उठवूयात आवाज आपल्या मूलभूत हक्कांसाठी आणि पाहुयात पुन्हा एखादा स्वप्न आपल्या “स्वप्नातील मुंबई नगरीच” अन् घडवुयात विकास सर्वांचं.

#पाणी_हक्क_समिती_जिंदाबाद

#ऐसा_भारत_बनाऍंगे

#संविधान_जिंदाबाद

~ मयूरी लाड

विभाग – मुंबई

पानी और इसका निजीकरण…

             पानी हम सबके जीवन का एक अभिन्न अंग है, और इसके बिना जीने की कल्पना भी नहीं की जा सकती! पानी का न कोई रंग होता है और नहीं कोई स्वरुप, ये हम सभी को प्रकृति के द्वारा एक विरासत के रूप में मिला है!

          आज देश को आज़ाद हुए 70 साल हो चुके हैं और आज़ादी के बावजूद भी पानी की किल्लत दूर नहीं हुई है। आज भी समाज का एक ऐसा तपका है जिसे घंटो मीलों दूर पैदल चल कर पानी भरने के लिए जाना पड़ता है। उन्हें ना जाने कितने लोगों द्वारा गाली गलौच सुन कर ज़लील होकर पानी भरने के लिए मशक्कत करना पड़ता है। पानी के टैंकर का भी लम्बा इंतज़ार करना पड़ता है। आज कल कुछ प्राइवेट कंपनियां भी हैं जिन्हे सरकार का सहयोग प्राप्त है और वो मनमर्जियां करते हैं, लोगों को कई बार सप्ताह भर पानी नहीं मिलता और वो पानी को स्टोर करके रखते हैं ताकि घर में ज़रूरत के समय उसका इस्तेमाल कर सके। क्या ग्रामीण क्षेत्र और क्या शहरी क्षेत्र हर जगह पानी की मारामारी है। कुछ लोग तो पानी पीने के लिए लाइन में भी खड़े रहते हैं, यह आस लिए कि कब उनका नम्बर आएगा कि वो पानी पीये।

          आज  सरकार के कुछ गलत नीतियों की वजह से पानी का निजीकरण हो रहा है ,और सरकार उन्हें प्राइवेट कंपनियों के हाथ में सौंप रही है। आज गांव के कई हिस्से में पीने के लिए पानी उपलब्ध नहीं है। इसका मुख्य कारन यह है कि, ज़मीनो का अधिग्रहण होता जा रहा है, प्राइवेट कंपनियां अपनी मनमर्ज़ी से वहां अवासीय कॉलोनी बना रही है, झिल, नदियां और तालाबों को दूषित किया जा रहा है, यहाँ तक कि उन्हें जर्जर हालत में छोड़ कर उसके अस्तित्व को ख़त्म कर रहे हैं। आज जल स्तर इतना गिर चूका है कि पीने के लिए पर्याप्त पानी भी मुश्किल से नसीब होता है। जाने कब सरकार जागेगी और पानी की किल्लत से छुटकारा दिलाएगी। आज बहुत ज़रूरी है कि पानी का निजीकरण रोका जाये, उन्हें देश के सभी नागरिकों को एक पर्याप्त दर पर उपलब्ध कराया जाये। ताकि कोई भी प्यासा ना रहे और सभी को पानी मिल सके, जो उनका मौलिक अधिकार है।

             आज प्रकृति भी हमसे नाराज़ है और वक्त बेवक़्त कभी सूखा तो कभी बाढ़ जैसी उत्पन्न हो रही है। जिसका कारन यह है कि हमने जंगलों की कटाई शुरू कर दी है, जिससे पानी का बहाव रूक सा गया है और पानी धरती में ना जाकर कहीं एक जगह सिमट कर रह गया है, और यही कभी बाढ़ तो कभी प्राकृतिक आपदा का कारन बनती है। आज ज़रूरी है कि पानी की कालाबाज़ारी और इसके निजीकरण पर सख्त रोक लगाई जाये और जो नदियां, झीलें तालाबें ख़त्म होने की कगार पर है उन्हें फिर से पुनर्जीवित किया जाये ताकि पानी का सही प्रबंधन हो सके और हर घर को पीने योग्य पानी मिल सके.                                                                                                                                                                                     

(सुजीत अनुराग)

पाणी, पाउस, आणि मानवी संस्कृती..!!

निळ्या निळ्या घुंगुरांनी खळाळले रान;

ओथंबल्या आभाळाचे ओलावले भान.

काळ्या काळ्या कपारीत कल्लोळ दुधाचा;

एकाएकी कोसळला पाऊस मधाचा!!

या ओळी वाचल्या ना की मला एखादा कवितेने सजलेला नवा ऋतू सुरू होतोय की काय असंच वाटतं.. तसं  बघायला गेलं तर मानवी संस्कृतीचा आणि ऋतूमानाचा खूप जवळचा संबंध आहे. पाऊसमान चांगलं असलं की संस्कृती भरभराटीला येते आणि पाऊसमान कमी झाले, की तिचा ऱ्हास सुरू होतो. आजच्या काळातही हा इतिहासाचा संदर्भ महत्त्वाचा आहे. आजही आपण मान्सूनवर बऱ्यापैकी अवलंबून आहोत. कारण पाण्याचा मुख्य आणि महत्वाचा स्त्रोत म्हणजे पाउस!  हाती असलेल्या तंत्रज्ञानाचा, विविध माध्यमांचा वापर करून पाऊस साठविणे आणि दुष्काळी परिस्थितीचा तडाखा कमी करणे आपल्या हातात आहे.  

पाणी आणि पाऊस हे आपल्या सगळ्यांचेच जिव्हाळ्याचे विषय आहेत. पाऊस यंदा वेळेवर सुरू होणार का? पाण्याचे प्रमाण काय असेल, याविषयीच्या चर्चा उन्हाळ्याच्या प्रारंभी रंगू लागतात. प्रत्येक शेतकरी आपापले आडाखे बांधतो. सरकारी संस्थांच्या आकडेवारीकडे डोळे लावून बसतो. हे सारे होणारच; कारण आपण सारे आजही मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून आहोत. पाऊस नीट पडला नाही, की आपले अर्थकारण गडबडते. अर्थात; ही फक्त आजची गोष्ट नाही. माणूस शहाणा झाला, तेव्हापासूनच तो पाऊस पडणे आणि न पडणे यांच्या चक्रात अडकलेला आहे. याची एक गोष्ट तुम्हांला सांगते.

माणूस आणि पाण्याची! गोष्ट सुरू होते पुराश्मयुग पासून. या काळामध्ये माणूस शिकार करू लागला. त्यासाठी दगडाची हत्यारे बनवू लागला. या काळात हत्यारे बनविण्याच्या पद्धतींत बदल झाले. शिकार करणे आणि अन्न संकलन करणे या गोष्टी या काळातील माणूस करत होता. तेव्हा तो पावसावर अवलंबून होता. पाऊस चांगला पडल्यास पाणीसाठा उपलब्ध व्हायचा, प्राण्यांची संख्या वाढली, मुबलक अन्न मिळू लागले, धान्याचा वापर जास्त प्रमाणात व्हायला लागला, शेतीसाठी पाणी साठवण्याचे तंत्र त्याने विकसित केले आणि मानवाच्या राहणीमानात हळहळू बदल होऊ लागला. एवढे साधे गणित त्याकाळात होते. मानवाची प्रगती झाली, प्रगत होण्याच्या या कालखंडात पावसाचा मोठा हातभार लागला. पाऊस जास्त असला, की अन्न चांगले मिळते आणि पाऊस कमी झाला, दुष्काळ पडला, की अन्नाची भ्रांत निर्माण होते, हे मानवाच्या लक्षात आले. शेतीचा शोध अशाच गरजेतून लागला आहे. शेती सोपी नव्हतीच. चांगला नांगरही नव्हता, तरी देखील मानवाने प्रयत्नपूर्वक शेती केली, जनावरे माणसाळवली; कारण पर्यावरण बदलत होते. आजही शिलालेख, जुन्या दगडी पाण्याच्या टाक्यांची रचना, महाराष्ट्रातील सातवाहन राजघराण्यात केली गेलेली पाणी संरक्षणाची योजना दिसून येते. 

थोडक्यात, मानवी संस्कृतीच्या विविध काळावर पर्यावरणाचा ठसा आहे. पर्यावरण, पाऊसमान चांगले असले, की मानवी संस्कृतीचा उत्कर्ष होतो आणि हे बिघडले की मानवाचा ऱ्हास सुरू होतो. आजही आपण या पावसावरच अवलंबून आहोत. निसर्गाच्या या चक्रावर कदाचित पूर्ण मात करता येणार नाही; परंतु हाती असलेल्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपण त्याची तीव्रता कमी करू शकतो. निसर्गाचे संवर्धन करणे, पुढील संकटाला सामोरे जाण्याची तयारी करणे, हे गरजेचे आहे. पर्यावरण आणि संस्कृती या दोन गोष्टी समांतर रेषेत चालणाऱ्या आहेत. आणि यदाकदाचित जर पाऊस चांगला पडला, तर पुन्हा सारे मागे पडते. हे आपले चक्र झाले आहे. तेही आपण भेदायला हवे. सातत्याने प्रगती हवी असेल, तर पाण्याकडे लक्ष द्यायला हवे, असे इतिहास सांगतो, वर्तमानही तेच सांगतो आणि भविष्यकाळाचा तोच सांगावा असेल.. नाही का??

आर.जे.अनु ( अनुजा )

विभाग – अहमदनगर

पाणी – जगण्याचा आधार आणि संघर्ष…

पाणी हे जीवन आहे, या वाक्यावरून पाण्याचं या सृष्टीवर काय महत्व आहे ते आपण बघत आलेलो आहोत. कारण पृथ्वी वरील सर्व सजीवांचे जीवन पाण्यावरच अवलंबून आहे.पृथ्वी वरील सर्व जीवांना जिवंत राहण्यासाठी शरीरातील पाण्याचे प्रमाण सर्व काळ योग्य व पुरसे ठेवावे लागते. शरीरातील पाण्याचे प्रमाण १० टक्कयाहून कमी झाले तर कोणताच सजीव जिवंत राहू शकत नाही.

आपण वरील वाक्य वाचलात, वाचून किती बरं वाटतं, खरचं पाणी हे किती महत्वाचं आहे या सजीवसृष्टी साठी हे यावरून लक्षात येत. तरीही पाणी आपल्याला विकत घ्यावं लागतं हे दुर्दैव आहे आणि ते नाकारू शकत नाही. या सर्व गोष्टी शासन, प्रशासन, वेगवेगळ्या शासकीय यंत्रणांना माहिती आहे तरीही त्यांनी अनेक वस्त्या, गावे, शहरे पाण्यापासून वंचित ठेवल्या आहेत. पाणी हे नैसर्गिक साधन संपत्ती असून ती प्रत्येकाला समान पुरवठा करणे आणि तेही मुबलक प्रमाणात ही जबाबदारी स्थानिक पातळीवर ग्रामपंचायत, नगर परिषद, महानगर पालिका ने निभावली पाहिजे, परंतु तसे होत नाही. 

भारतीय संविधानाने जगण्याच्या हक्का मध्ये पाणी हा मूलभूत अधिकार दिला गेला. तरीही गेली 70 वर्षे मुंबई सारख्या प्रगत शहरात राहत असलेल्या श्रमिक, कष्टकरी, कामगार, महिला, बालके अशा अनेक लोकवस्ती मधील लोकांना पाण्यापासून अनधिकृत घोषित करून 1995 वर्षा नंतर राहणाऱ्या लोकांना पाणी मिळणार नाही, असा फतवा काढणारे महाराष्ट्र शासन व मुंबई महापालिकेतील सत्ताधारी वर्ग, मुंबईतील उच्च व उद्योगपती यांच्या वेगवेगळ्या संभाषणातून आपण सर्वांनी ऐकली असेल आणि बघत ही असाल हे सत्य आहे. तसेच युनायटेड नेशन ने पूर्ण जगासाठी 17 शास्वती ध्येय बनवली आहे. त्यात ध्येय नंबर 6 आहे ,जे स्वच्छ पाणी आणि सार्वजनिक स्वच्छता या गोष्टी प्रत्येकाला मिळाल्याचं पाहिजे आणि हे ध्येय 2030 पर्यंत पूर्ण करायचे आहे, असं युनायटेड नेशन सांगत आहे. तरीही महानगर पालिका याकडे दुर्लक्ष करत आहे यावरून याचे गांभीर्य दिसून येते. 

याचाच भाग म्हणून मुंबईत मानखुर्द मंडाला, अंधेरी संघर्ष नगर , कांदिवली क्रांतीनगर, बोरिवली नेशनल पार्क आदिवासी पाडा, दहिसर गणपत पाटील नगर, मालाड ईस्ट मधील आंबेडकर नगर अशा अनेक असंघटित क्षेत्रातील वस्त्या आहेत, जिथे अजूनही पाण्यासाठी वणवण करावी लागत आहे. यात रस्त्यावर राहणारे बेघर ही पाण्यासाठी भटकंती करताना आपण स्टेशनवर, रस्त्यावर पाहत असतो. पाण्यासाठी ३० ते ३५ लिटरच्या कॅनसाठी १० ते १५ रुपये मोजावे लागत आहे.  पाण्यासाठी सायकल घेउन मुंबई सारख्या प्रगत शहरात मालाड मालवणी मधील अंबोजवाडी वस्ती मध्ये 1 ते 2 किलो मिटर वरून पाणी आणावे लागते, त्यामुळे अनेक लहान बालके, मुली यांच्या शिक्षणावर परिणाम होत आहे. ही वस्ती मालाड पश्चिम मालवणीतील भागात 1994 पासून वसलेली आहे तरीही परिस्थिती जशी तशी आहे. 

पाण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड येथील चवदार तळे सत्याग्रह 20 मार्च 1927 रोजी केला, या सत्याग्रहाला जवळपास 90 वर्षे झाली आहेत. आता तरी महानगरपालिकेने सर्वांना पाण्याचा अधिकार बहाल केला पाहिजे, आणि तेही स्वच्छ पाणी सर्वांनी समान दिले पाहिजे.

पाण्याचा संघर्ष अजूनही थांबला नाही, अंबोजवाडी वस्तीत लोकांच्या एकजुटीने पाणी हक्क समिती, युवा, घर बचाओ घर बनाओ आंदोलन, सारख्या अशा अनेक संघटनानी मोर्चे – आंदोलने करून कट ऑफ डेट न लागता अनधिकृत, अधिकृत हा दूजाभाव न करता पाणी द्यावे अशी घोषणा केली आणि आता कुठे तरी तो दिवस उजाडला आहे. प्रत्येकाला पाणी मिळवून देण्यासाठी महानगरपालिका सकारात्मकता दाखवत आहे. आणि हळूहळू का होईना महानगरपालिकेला जाग आली आहे. 

आता महानगरपालिकेने मुंबईतील काही वस्तीत पाइपलाइन टाकून पाणी देण्यास सुरुवात केली आहे. परंतु यातही मोठी तफावत आहे, ते म्हणजे पाणी माफियांची चाललेली लूट जास्तीचे पैसे घेऊन लोकांना कुठलीही कायदेशीर दिरंगाई न करता लवकर पाणी कनेक्शन मिळवून देणे. यामुळे कायद्याने पाणी कनेक्शन मिळण्याकरिता खूप कालावधी लागत आहे . यात अधिकाऱ्यांकडून डॉक्युमेंट्स मध्ये जाणून बुजून चुका काढल्या जातात , तारीख पे तारीख दिल्या जातात, आज साहेब बाहेर आहेत अशा गोष्टी सांगितल्या जातात आणि मग लोक फेऱ्या मारून थकून जातात आणि शेवटी नाईलाजाने लोकांची पावले अधिकाऱ्यांच्या मदतीने पाणी माफिया कडे पैसे कमवायची सिडी बनवून पाठवले जातात. यात अधिकाऱ्यांची लूट दिसून येते आणि महानगरपालिकेवर जो विश्वास आहे लोकांचा तो कुठेतरी कमी होतो. म्हणून या ही गोष्टीवर आपण सर्वांनी पुढाकार घेउन अशा लोकांना धडा शिकवला पाहिजे जेणेकरून लोकांना त्रास होणार नाही आणि त्यांच्या हक्काचं पाणी त्यांना सहज सोप्या पद्धतीने घेता येईल अशी व्यवस्था आपण प्रत्येक नागरिकांनी या प्रशासनाला करण्यास भाग पाडले पाहिजे. 

महानगरपालिकेने अजूनही अनेक वस्त्यांमध्ये पाणी उपलब्ध करून दिलेले नाही. त्यामुळे सर्व समावेशक असणारं पाणी प्रत्येकाला मिळावं म्हणून पाण्याचं संघर्ष असाच चालू ठेवावा लागेल. जो पर्यंत पाणी घराघरात, गल्लोगल्ली शेवटच्या माणसापर्यंत पोहचत नाही, तोपर्यंत ही हक्काची लढाई संविधानाच्या मार्गाने पुढे घेऊन आपण सर्वांनी एकत्र आले पाहिजे. आपला क्रांतीचा जयजयकार इतिहास साक्ष झाला पाहिजे असा निर्धार करू, तरच युनायटेड नेशन चे आणि भारताचे SDG 6 चे ध्येय पूर्ण होईल.

जिंदाबाद!!

!! पानी है जीवन के लिए, नहीं देंगे मुनाफे के लिए!!

~ बाळा कमल सुंदर आखाडे 

विभाग – मुंबई

हा लढा पाण्याच्या हक्कासाठी!

पाणी  मिळणे हा प्रत्येकाचा मुलभुत अधिकार आहे. 21 व्या शतकात सरकार सांगतय पाणी हा मुलभुत अधिकार आहे. संविधान सांगतय पाणी हा आमचा अधिकार आहे. महानगरपालिका सांगते सर्वाना पाणी  मिळाल पाहिजे. ह्या मुंबई सारख्या सुंदर नगरीत आजही पाण्यासाठी वणवण फिरावं लागतयं. कित्येक भाषणात व पुस्तकात पाणी हे जीवन ऐकताना व बोलताना किती चांगल वाटत. आम्ही वन विभागाच्या जमिनीवर राहत आहे. तर मग पाणी हा माझा हक्क नाही का? मग मला हे पाणी का भेटत नाही. आम्हाला पाण्यापासून का वंचित ठेवल जात? आम्हाला माणुस म्हणून जगण्याचा अधिकार नाही का? मुळात म्हणजे पाणी हे कोणी घरात बनवत नाही. पाणी निसर्गाची देण आहे. त्यामुळे पाण्यावर प्रत्येक सजीवांचा समान अधिकार आहे. पाणी हे प्रत्येक सजीवाला मिळालचं पाहिजे.

 इथे पाणी भेटत ते पण दलाल लोकांकडून, ते पण चोरीचं, बेकायदेशीर भेटत. इथे तर राजकीय दलालांनी पाण्याचा बाजार मांडून ठेवला आहे. राजकीय लोक निवडणुका आल्या की धडपड करतात. फक्त पाण्याचं अमीश  दाखवतात. व त्यातील काही राजकीय नेत्याची पॉवर असेल ते पाणी कनेक्शन देण्यासाठी पुढे येतात. पाण्यासाठी पाईप लाईन व इतर कामासाठी 4 ते 5 हजार आम्हीच द्यायचे आणि महिन्याला पाण्याचे बिल म्हणून 200 ते 300 रु देऊन पण 4 ते 5 दिवसा नंतर पाणी दिल जात. तेही फक्त 25 ते 30 मिनिट. व ह्याच पाण्यासाठी अहोरात्र जागावं  लागतं.तेही पाणी नाही भेटल तर डोक्यावरून आणायला लागतं.आणि एक हंडा आणायला 20 ते 25 मिनिट लागतात. आणि सरकार सांगतयं पाणी वाचवा! ते कसं? इथे तर पिण्यासाठी पाणी दिल जात नाही. हे कधी पर्यंत चालणार? हे आम्ही थांबवणार आहे. पाण्याचा संघर्ष आम्ही नेहमीच करणार आहे. उन्हाळा वाढला आहे. पाण्याचे प्रश्न अजुनचं वाढले आहेत. पाण्यासाठी  नागरिकांना अधिकचं वणवण करावी लागणार आहे. दुर्दैव म्हणजे 20 लाख श्रमिक नागरिकांना पाणी मिळत नाही. त्यातील काही श्रमिक नागरिक वनविभागाच्या जमिनीवर स्थायिक आहेत. आणि म्हणून महानगर पालिका त्यांना पाणी देत नाही. 

कोविड सारख्या महामारीत सरकार आम्हाला सांगतय; सतत हात धुवा, ते कुठंन? आणि कस धुणार? महापालिकेला नागरिकांबद्दल थोडी पण संवेदना, जाणीव नाही का? जरी माणुस कोविड सारख्या महामारीपासुन वाचला असेल पण पाण्याविना तो नक्किच मरेल. त्यामुळे जगण्यासाठी अत्यंत आवश्यक पाणी प्रत्येकाला मिळालेच पाहिजे. पाणी हा आमचा हक्क आहे. जो पर्यंत मुंबई महापालिका आम्हाला आमचे हक्काचे पाणी देत नाही; तो पर्यंत आम्ही आमच्या हक्कासाठी लढत राहू आणि आमचा पाण्याचा हक्क मिळवून घेऊ.. 

~  शिल्पा नवघरे

विभाग – मुंबई

पाण्याची कहाणी ….

गावाच्या जातीनं घरं सोडली

शहरी येऊन वस्ती बसवली 

सडका नाल्यांन घर बांधली 

कचारपट्टीची जिंदगी झाली

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं…  

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

लांबच्या सिग्नल ला, डम्पिंग च्या पाशी

डब्बा, मडका अन हंडा कळशी

रातरच्या पारी, पाण्याची स्वारी

घेऊन निघाले, सरकार दरबारी .

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

पाण्यासाठी याला निवडून दिला

पक्षासारखा हा र उडून गेला 

पाच वर्षांनी परत हा आला 

बिस्लेरी बॉटल घेऊन संगतीला

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

आमच्या हीश्याचं पाणी चोरलं

प्लास्टिकच्या  बाटलीत बंद ते केलं

आमचं हे पाणी पोरकं केलं

बाजारी जाऊन चोरून इकलं 

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

सत्तेच्या हातात पाण्याची टाकी

माणसं बघून पाणी ईकती

गोरगरिबांची हांडे फेकती,

बेघर म्हणुनिया हाकलून लावती

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

सरकार दरबारी अर्ज हे केले

नियम अटींनी हकलून लावले. 

आंदोलन करून मोर्चे काढले

कोर्टात जाऊन आदेश मिळवले

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

इथचं  का लढाई संपत नाही?

माणसाला पाणी का मिळतं नाही?

जोवर आम्हा पाणी मिळत नाही

आखर चा माणूस लढत राहील.

पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं… 

आमच्या पाण्याची कहाणी ऐका हो सरकारं  अ अ……..धृ

~ प्रवीण सुनीता रतन 

विभाग – मुंबई

“रहिमन पानी राखिये, बिन पानी सब सून। पानी गये न ऊबरे मोती, मानुष, चून।”

“मंदिर मे क्या करने आया….?”

“मंदिर मे…… पानी पीने!”

बस यह सूनके उनके पैरो तले जमीन फट गयी हो, अपने धर्म ने सिखाई बाते भुलकर चंद लोगो के अमानुष बर्ताव  के वजह से किसीं प्यासे को एक बुंद पानी के लिये मार झेलनी पड़ी।

यह बात तो सोला आने सच है की, पानी मूलभूत अधिकार होकर भी संघर्ष, आंदोलन करने पड़ रहे है।

आज हमारे सामने एक आसिफ है, पर यहाँ हजारो ऐसे आसिफ। उनमे से एक मे भी!

हम जानते है, यह मुम्बई शहर श्रमिकों का शहर है। अपने पसिनेसे खड़ी की मुम्बई में जीने के लिए हमें  जो रोजगार मिले वो कर लेते है। और यही के सड़क पर रहकर अपना गुजारा कर लेते हैं। यहाँ की ऊँची इमारते देखते हो? वो हमने बनाई। यहाँ की सड़क देखते हो? वो हमने बनाई। यहाँ के स्कूल, मकान, अस्पताल,बड़े बड़े ब्रिज, मेट्रो लाइन देखते हो? वो हमने बनाई। क्या तुम जानते हो? शायद ही तुम्हें पता है। पर मुझे आज कुछ और बताना है, बताने से ज्यादा मुझे तुम्हारी सहायता चाहिए। मुझे पानी चाहिए। क्या तुम मुझे मेरे अधिकार का पानी  दे सकते हो? 

दिन शुरू होते ही हमारा पूरा परिवार सड़क किनारे फूटे पाइप के पास, किसी दुकान में या फिर किसी पानी के दलाल के पास जाते है। अपनी प्यास बुझाने पानी के लिए!

बड़ा अजीब लगता हे मुझे, जब कुछ लोग कहते है, “पानी बचाओ पानी बचाओ…”अरे भाई यहाँ मुझे पीने का पानी नही में कैसे पानी बचाऊ?

आपको पता है में और मेरे परिवार वाले कहां से पानी लेते है? 

सड़क किनारे एक बस्ती है वहाँ के हर घर के सामने जाकर कहना पड़ता है….. ” बहन थोड़ा पानी मिलेगा….?” और सामने से प्रत्युत्तर आता है, ” आ गए भिकारी, रोज रोज मुँह उठाकर चले आते है पानी मांगने। नही मिलेगा पानी वानी चले जाओ।” और गालियों की बरसात होती है, पर हम सुन लेते हैं। बुरा तो तब लगता है, जब वो भिकारी कहते हैं। सुनकर आगे चले जाते है। कोई देगा पानी तो ठीक वरना किसी और घर के सामने जाओ और कहो, “बहन थोड़ा पानी मिलेगा?”

सड़क किनारे सार्वजनिक टॉयलेट होते है। उस टॉयलेट का पानी पीने के लिये इस्तेमाल करते है। नहाने के लिए कपड़े – बर्तन धोने के लिए वही पानी। उस पानी से हम बीमार गिरते हैं। पर क्या करे हमारी सुनेगा कौन?

ये सरकार….. नही! नही! बिल्कुल नहीं! 

यह सरकार तो सिर्फ अमिरोकी की जो बड़े बड़े फ़िल्म स्टारोको, बिल्डिंग में रहने वाले लोगो को मानवता के आधार  पर पानी देती है। पर हमे पानी देने के लिए बडी झिझकती हैं। कहते हैं बेघरों को हम पानी नही देंगे। इतना ही नही मेने तो सुना है मुम्बई में कई बस्तीया है जहाँ बीएमसी ने कानूनी तरीकेसे पानी नही दिया। उन्हें कहते है, तुम फ़ॉरेस्ट की जमीन पर रहते हो, तुम रेल्वे की जमीन पर रहते हो, यहाँ अनधिकृत हो वहाँ अनाधिकृत हो, ये वो और न जाने क्या कुछ नही कहते।

बचपन से ही सुना है पानी नैसर्गिक साधन संपत्ति है। यही नहीं तो पानी संवैधानिक अधिकार भी हैं। सभी नागरिकों तक समान पानी देने सरकार की जिम्मेदारी है। फिर पानी न देने की राजनीति क्यो..?

पानी जहाँ जाए वो रंग ले लेता है। पानी कभी भेद नही करता। तो हम क्यों करे। इंतजार हैं मुझे उस दिन का जिस दिन मुझे मेरे हक़ का पानी मिलेगा!

संत रहीम कहते है, “रहिमन पानी राखिये, बिन पानी सब सून। पानी गये न ऊबरे मोती, मानुष, चून।”

~ पूजा रुक्मिणी जालिंदर

विभाग – मुंबई