“हे मानवा तू गुलाम नाहीस, तू या वास्तव जगाचा निर्माता आहेस …” – अण्णाभाऊ साठे

1 ऑगस्ट साहित्यसम्राट, लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या 101 व्या जयंती दिनानिमित्त आपण या वेळेस ‘ऐसा भारत बनाऍंगे” अनियतकालिक चा 8 वा विशेषांक अण्णाभाऊंच्या गुलामांमध्ये निर्माता घडविणाऱ्या झुंजार, क्रांतिकारी लेखणीची प्रेरणा घेऊन आम्ही युवक आपल्या लिखाणातून समाजाचे वास्तव्य मांडून अण्णांना अभिवादन करून प्रकाशित करीत आहोत.

 अण्णाभाऊ साठे जयंती दिनानिमित्त लिहिण्यासाठी आम्हा युवकांना अण्णाभाऊंची लिखाणातून आणि सांस्कृतिक उपक्रमातून व्यवस्थेला घाव घालणारी चळवळ समजून घेण्यासाठी महाराष्ट्राचे पुरोगामी चळवळीतील ख्यातनाम लोकशाहीर साथी संभाजी भगत यांनी साथ दिली आणि आपल्या या युवकांच्या प्रक्रियेला समाजमना मध्ये कसे पुढे घेऊन जाता येईल याचे योग्य मार्गदर्शन केले.  त्याबद्दल आम्ही ‘ऐसा भारत बनाऍंगे’ च्या वतीने त्यांचे आभार व्यक्त करतो. 

अण्णाभाऊंनी स्वतःची ओळख “मी असा-तसा कलावंत नाही. “फकिराच्या लुटीच्या पैशातून घुटी पिलेला मी कलावंत आहे.” अशीच सांगितली. ते म्हणायचे “कल्पनेच्या भराऱ्या मला मारता येत नाही. त्याबाबतीत मी तळ्यातला बेडूक आहे. मी जे जगलो, जे अनुभवलं, ते मी लिहितो.” हे त्यांच सांगण त्यांच्या लिखाणातून स्पष्ट होत. जमीनिवरच्या लोकांची परिस्तीथी, त्यांच जगण, जाती-पातीरहीत समाजात माणूस म्हणून जगण्याच्या संघर्षाची वास्तविकता आपल्या विद्रोही लिखाणातून मांडणारे मराठी साहित्यातील ते एकमेव.  इथल्या नीच व्यवस्थेने ज्या समुदायाची पिढ्यान पिढ्या शोषण, पिळवणूक केली, ज्यांच्या निर्माणाच्या योगदानाला हजारो वर्षांपासून नाकारलं, बहिष्कृत केलं. अश्या प्रस्थापितांना “पृथ्वी ही शेषनागाच्या मस्तकावर तरली नसून दलित, शोषीत व कष्टकरी वर्गाच्या तळहातावर तरलेली आहे” अस ठणकावून सांगुन शोषितांच समाज निर्माणातील योगदान जगासमोर मांडले. 

        ज्या शोषित समुदायाचे व्यवस्थेकडून, प्रस्थापितांकडून शोषण होत होते, ज्यांना हजारो वर्षांपासून गुलाम बनविले, अश्या शोषित समाजाला “हे मानवा तू गुलाम नाहीस, तू या वास्तव जगाचा निर्माता आहे” असे आपल्या लिखाणातून व्यवस्थेने गुलाम केलेल्या गुलामांना स्वतंत्रपणाची जाणीव करून देऊन नायक बनवले. मराठी साहित्यात प्रस्थापित लेखकांनी कधीच दलितांची व्यथा आपल्या लेखणीतून मांडली नाही; म्हणून अण्णाभाऊ आपल्या एका भाषणात लेखकांना सांगतात की, “हा दलित आजच्या समाजाचे हृदय आहे.. हा माणूस कष्टासारखे खडतर कर्म का करतो हे जोपर्यंत लेखकाला कळत नाही, तोपर्यंत तो दलितांचे साहित्य निर्माण करू शकत नाही.”

           अन्नाभाऊंच्या जयंती दिनानिमित्त लिहीत असतांना आम्ही सर्व युवकांनी अण्णाभाऊ साठेंच्या साहित्यांचा अभ्यास केला आणि त्यांचे विचार, त्यांची लिखाण शैली, त्यांच्या लिखाणाचे केंद्र बिंदु म्हणजे जमिनीवर राहणाऱ्या शोषित, पीडित, दीन-दुबळ्या समाजाचे वास्तव्य आणि आपल्या लिखाणातून व्यवस्थेला घाव घालून समाजाला शोषण मुक्त करण्याचा त्यांचा संघर्ष यावरून अण्णांच्या लिखाणाच्या हेतु विषयी जाणीव झाली आणि लिहिण का महत्वाचे आहे हे समजून आले.  हे सर्व समजून घेतल्यानंतर युवकांनी आपल्या लिखाणातून सामाजिक मुद्द्यावर पुढील प्रकारे मांडणी केली: जसे की, आपण निर्माते होऊन शोषण मुक्त समाजाचे निर्माण करणार अशी अपेक्षा अण्णांची होती पण आपण हिंसक, द्वेषरहित समाज निर्माण केला अशी समाजाची वास्तविकता पत्राद्वारे मांडली, जेव्हा सरकार जबाबदारी विसरते आणि नागरिक त्यांना प्रश्न करतात तेव्हा आत्मनिर्भरतेच्या ढोंगाखाली नागरिकांना कसे मॅनिप्युलेट केले जाते यावर प्रकाश टाकला, क्रांतिकारी लिहिलेलं वाचून आपली जबाबदारी संपत नसते, तर ते लिहिलेलं समाजात रुजविण्यासाठी जमिनीवर येवून व्यवस्थेशी दोन हात करावे लागतात झालेल्या या जाणिवेबद्दल लिहीलं, लिखाण जगण्याला कस बळ देत हे स्पष्ट केले, शासन-प्रशासन यंत्रणेवर प्रश्न चिन्ह उभा करून त्यांना जवाबदेही बनविण्याची जबाबदारी नागरिकांनी स्वीकारावी असे आवाहन केले, समाजात जाती-भेद नष्ट करून समता-समानता प्रस्थापित करून परिवर्तनाची लाट येईल हा विश्वास व्यक्त केला. अश्या महत्वपूर्ण विषयावर अभ्यासपूर्व, अनुभवातून युवकांनी निर्भीडपणे लिहिले. 

          “जग बदल घालूनी घाव, आम्हा सांगून गेले भीमराव” या अण्णाभाऊंच्या आवाहनाला ‘ऐसा भारत बनाऍंगे’ अनियतकालिक च्या माध्यमातून आम्ही युवक समाजातील जात, धर्म, वर्ण, वर्ग आधारित विषमता, हुकुमशाही, द्वेष याचा विरोध करून; स्वतंत्र, समता, बंधुता, न्याय आणि लोकशाही प्रस्थापित करून माणसाने माणसाला फक्त माणूस म्हणून बघावं हा दृष्टिकोण समाजमना मध्ये रुजवून अण्णांच्या स्वप्नाचा शोषण मुक्त समाज निर्माण करण्यासाठी  कटिबद्ध आहोत.  अण्णा हेच तुम्हाला आमचे अभिवादन !!  

संपादन- विशाल जाधव 

साहित्यातील युगस्तंभ !!

खुर्चीच्या लालची व्यापाऱ्यांनी वाटणी केली थोर नेत्यांची

मराठा,महार,मांगात….

शिरवुनी जातीपातीचे भूत

जनतेच्या अंगात….

घ्या वसा जरा अण्णाभाऊ साठेंचा …होता खरा मावळा माझ्या शिवबाराजाचा…

नेली शाहिरीतून देशविदेशात

भारताच्या शिवबाची विरता.

असला जरी दलित ..

साम्यवाद सोडून बनला भीमवादी

नाही अपेक्षा केली खुर्ची ची

ना मनात होती कोणती गादी.

अण्णा माझा जरी अशिक्षित होता पण आग ओकणाऱ्या, अन्याया विरुद्ध बंड उभारणाऱ्या वृत्तीचा पूजक होता.

शाहिरी,कथा, कादंबरीतून केले समाजपरिवर्तन

नव्हता कुठलाही विनोद अण्णाच्या लिखानात, दर्शन घडवल जीवनाच्या क्रूर सत्याच.

लहुजीच्या नावाने करीत होता आरंभ, जाहला दलित साहित्यातील युगस्तंभ!

~ दिक्षा गौतम इंगोले..

 विभाग – औरंगाबाद

जग निर्माता…

प्रिय,

अण्णा…

मी मानसी, अण्णा तुम्ही मला कदाचित नाही ओळखणार पन म्या तुम्हाला आणि लहू बाबा ना ओळखते.  मी बुलढाण्यात राहते आता ७ वी ल असते. पन सोडा, जाउद्या त्या विशाले, अण्णा मा सांगायची तुम्ही अन् लहू बाबा कड लय ताकत होती. तुम्ही लयं हुशार. तुम्ही आमच्या समाजासाठी लय मोठं काम केल. तात्यान त मला तुमची कितकाली गाणी बी ऐकवलयात आणि मला बी विश्वास आहे की, तुम्हीच मला आता सारं सांगू शकाल अण्णा. आम्ही ना चिखली ला राहतो अन् आम्ही लय चांगली लोक हाय. तात्या शेती करतो अन् मा त्याले हातभार लावते. आमच्या कड १ एकरच भल मोठा शेत आहे.  सर्व लय चांगलं. पन अण्णा मला ना शाळात बाहेर बसवीत्यात ,आणि त्या दिवशी मी असच शाळा वरुण निघाले थंडीचे दिन होते, अन आमच्या कड काय तरी गावात चाललेलं. रोज सांच्याला लय मोठी माणसं वेगवेगळ्या रंगाच झेंडे घेऊन गावात बोंबलत फिरायच.  कोणी केशरी, कोणी नीळा, कोणी हिरवा, कोणी पिवळा.

 अन् तश्याच एक दिवशी शेतात ल्या पायवाटेन चालत घरा कड जात असताना पाटलाचा मोठया पोरानं माझा हात धरला.  मला लय भीती वाटली अण्णा ! म्हणून म्या हात सोडवून घराकड पळाली. तात्या न मले शेताच्या पारा वरुण पाहिल होत वाटते, ते बी मले काय झाला हे पायाले  घरी आले.  मा घरी वऱ्यानड्यातून बसून गहू साफ करत होती. मले पाहून तिले बी भ्या वाटला, अन तात्या पन मागून पळत आले. म्या सार काही मा अन तात्या ले सांगितलं. सार काही ऐकून तात्या ला धासकी भरली, तात्या घरात गेला अन् सामानाची बांध बूंद करू लागला. पण मा ने सर्व थांबवलं, मा नि एकदम भल्या मोठ्या आवाजात तात्याले अन मले सांगितलं की, “आपण कुठं बी जायचं नाय “ तेव्हा मले मा मध्ये तुम्हीच दिसलात! फक्त तुम्ही शायरी म्हणताना तुमच्या कड डफ असती अन मा कड गहू निसाच सूप व्हत मा फटकण उठली “ ताने तू घरी राह मी तुया तात्या ल घेऊन सरपंच्या कड जाऊन येते, हे गाव ही जमीन आपली बी हाय! अन् बाबासाहेबा न आपल्या साठी बी कायदा लिव्हलाय, अन आपण बी काय साद नाय अण्णाभाउच्या विचाराण पेटलेला समाज आहे. कोणी ऐकला नाय तर आपण पोलीसाकड जाऊ ”  मा चे  भले मोठ मोठे शब्द ऐकून अंगात असा संचारूनच आल की, आता रडायच नाय लढायच.तात्या अन मा गेले, सरपंच्याने  पाटलाच्या पोराला समजाऊन सांगतो अस म्हणला. 

दुसऱ्या दिवशी सांच्याला तात्या ले सरपंच्यान बोलवन धाडल. मा ले घरीच थांबाले सांगून तात्या गेला, तेवढ्यात गावतली सपकाळ काकू मा ले आवाज देयत घरा पुढं आली.  मी अन् मा अंगणताच होतो. मा नि मले घरातून पानी आनाले सांगितलं. मी आत गेले अन मागून मला त्या सांच्याला निघणाऱ्या माणसांच्या नेहमी सारख बोंबलन्याचा आवाज आला. मी पानी घेऊन अंगणात आले पण मा किवा सपकाळिण काकू  तिकड नवत्या. मले फक्त रस्त्याचे कडे ने बोंबा मारत जाणारी गर्दी दिसली. मी घराच्या अवती भवती सारा काही हुंडकुण काढला, पण मा काही घावली नाय. तात्या घरी आला तात्याचा बी हात अन तोंडाला जखमा झाल्या होत्या. मले लय भ्याव  वाटायला लागल. लय रात झाली होती.  तात्या मला घराच्या खालच्या खोलीत बंद करून मा ले शोधायला गेला. तात्या जाऊन बराच येळ झाला व्हता, मी खिडकीतून बाहेर शेता कड बघत होतो. भल्या मोठ्या अंधारात काय बी दिसत नवत, अचानक तिकडून काही मानस मले शेतात मशाली घेऊन चालताना दिसली. त्यांनी चटकी सरशी आमच्या शेताले आग लावली. हे पाहून मी कशी बशी दार खोलायचा प्रयत्न करत असताना बाहेरून कोणी तरी दार उघडला. मले वाटला मा आली बाहेर.  बघितलं तर सपकाळ काकू होत्या!  त्यांनी माया हात पकडला अन् मले घेऊन जंगल कडे पळत सुटल्या, तिकडं मी अन् त्या एक झाडावर चडून बसलो. ती लोक शेत जाळून घरा कडे आली होती. माझ साऱ्या अंगात कापरी भरली होती. म्या माया सारा जीव एकवटून माया घरा कड पाहून राहिली होती. तिकडून मी बेंल गाडी घरा पाशी येताना पायली, त्यात एक बाई अन बाप्या झोपलेला व्हता. गाडी थोडी जवळ आली, मी अजून थोडा नीट पायचा प्रयत्न केला, त्या बाई च्या अंगावर जखमा झाल्या व्हत्या, तिच्या अंगावरचे कपडे बी फाटले होते. मी अजून थोडा निरखून पाहिला तिच्या अंगावर मा ने आज घातले ली साडी व्हती… मी बाजूच्या बाप्या कड पाहिला त्याला बी खूप लागला व्हता, अन त्यांनी बी तात्या सारखा सदरा घातला व्हता… मी अजून निरखून बघणार तेवढ्यात त्यांनी आमच्या घराले आग लावली .. कागद जळत तस आमच्या घराण पेट घेतली. अजून आमच्या शेताची आग कमी पन नवती झाली, अन् ह्या साऱ्या गर्दीत मला पाटलाचा पोरगा दिसला. अन तेवढ्यात हयाणी त्या बाई अन बाप्या ला आगीत लाकडं फेकतात तसा फेकून दिल. माइ  मा… तात्या… घर… शेत… अस हाहा म्हणत जळून गेल.  तात्या मले सांगायचे अण्णा की “आपण माणूस आहोत गुलाम नाही अन आपणच ह्या जगाचे निर्माते आहोत” .. अण्णा हे कसं जग निर्माण केला व्ह आम्ही! 

तुमची,

जग निर्माता

शहर की आबो हवाओँ को नज़र लग गई है…

 कहते हैं कि शहर की आबो हवाओँ को नज़र लग गई है।

 कभी महामारी, कभी उलटती चक्रवाती तूफान लग गई है।

दोनो ने मिलकर उजाड़ दिए घर, जिंदगी एक सवाल सी लगती है।

मोहरे किस-किस के बने यह तो एक शतरंज की चाल सी लगती हैं। 

तोड़ कर बिखेर दिए जाते है, हमारे बनाए घर को।

झोंक दिए जाते है, सूरज की आग में तपने को।

बारिश की तेज बूंदे चोट दे जाती हैं। 

हमारी थकान हमे बिना आहार के नींद दे जाती है।

कहते हैं कि शहर की आबो हवाओँ को नज़र लग गई है।

उगती सूरज के साथ अपना आशियाना बनाते हैं। 

विहग झुंड़ बनाएँ यहाँ – वहाँ की रोटियाँ को कुरेद के खाते हैं। 

आहार को तीतर- बितर देख कर बच्चे मुँह से लोर टपकाते है।

हम पानी को जुटाने के लिए स्कूल का रास्ता तक भूल जाते है। 

हम मलिन पानी को पीकर स्वास्थ्य के साथ दाव पेच तक खेल जाते है। 

कहते हैं कि शहर की आबो हवाओँ को नज़र लग गई है।

वो क्यू कहते है कि हमारे लिए सब एक है। 

वो क्यू फिर हमारे तबके को भूल जाते हैं। 

कुरेद कर हमारी जमीन पर बड़े – बड़े अलिशा घर बनाते है। 

हमे रास्तो पर खुले अम्बर के निचे छोड़ जाते है। 

जब हम लड़ते अपने जीवन का हिस्सा पाने को, पीठ पर मार के बौछार पड़ जाते हैं। 

कहते हैं कि शहर की आबो हवाओँ को नज़र लग गई है।

~ इशाद शेख

विभाग – मुंबई

परिवर्तनाला सुरुवात झालीय….

आज माझ्या एका कवी मित्राला मुद्दाम भेटायला गेलो.  समाजाला पडलेल्या किड्यांना ठेचून मारणाऱ्या कित्येक कविता प्राण कंठात आणून वाचताना ऐकलंय मी त्याला कधीकाळी. त्याला इतक्या दिवसांनी भेटून आज फारच बरं वाटलं. खरं तर गर्वाने छाती भरूनच आली होती म्हणा ना! 

          गेले कितीतरी महिने त्याने आजच्या या दिवसासाठी त्याच्या एका पुस्तकांचं प्रकाशन थांबवून ठेवलं होतं. वाटलं आता या पुस्तकाच्या निमित्ताने तो नजाणो कोणा कोणा नालायकांचे असामाजिक बुरखे टराटरा फाडून त्यांना समाजा समोर नागडं उभं करील. 

         मी म्हणालो “असत्याच्या या युगातही लेखणीची ढाल आणि शब्दांची तलवार करून सत्त्याच्या बाजूने उभा आहेस तू!!! मित्रा! मला तुझा अभिमान वाटतो!!” तो दाढीच्या कोनातून मिश्किलसा हसला… डोळे लालसर… कदाचित झोपला नसावा…

            फोडतात टाहो आज कोंडलेले शब्द हे

            पुस्तकाच्या कागदाशी भांडलेले शब्द हे

            अंकुशांनी वेढलेली लेखणी गुलाम ही

            लेखणीच्या आसवांत सांडलेले शब्द हे

तो बोलू लागला…. मी मनाशीच म्हणालो… वाह्ह!!.. झाली तर सुरुवात… आता आणखी काही वेळाने पेटून उठेल रक्त. तेव्हा त्याला ऐकताना पेटायचं ना, तसंच. पण तो बोलता बोलताच थांबला…  पुढे काहीही बोलणं टाळत त्याने त्याचं ते नवीन पुस्तकं माझ्या हातात दिलं. मला वाटलं थांबूच नये त्याने. पण पुस्तक उघडण्याचा  मोह मला आवरताच आला नसता. 

          “माझ्या लेखणीतून”…..  वाह्हह!!! काय सुंदर शीर्षक पुस्तकांचं. खाली लाल रंगात छान calligraphy केलेलं त्याचं नाव आणि तेवढंच  त्याच्या वास्तववादी कवितांच्या जवळ नेणारं सुंदर मुखपृष्ठ. मी पुस्तक उघडण्या आधीच गर्वाने त्याच्या डोळ्यात पाहिलं. त्याचे डोळे किंचितही हलले नाहीत. मी पुस्तक उघडून वाचायला गेलो. पण मुखपृष्ठा पलीकडे वाचायला काहीच नाही. सगळी पानंच्या पानं कोरीच. मी गोंधळून विचारायला जाणार तेवढ्यात तोच म्हणाला… 

“जिथून मी सुरुवात केली आजही तिथेच थांबून आहे सारं… आजवर मी जे लिहिलं त्याने कितीसा बदल घडला समाजात?!!!…. थांबलो!!”….  

मी म्हंटलं 

“अरे थांबून कसं चालेल?…. तुझ्या सारख्या लोकांनीच तर लेखणीतून चाबूक ओढलाय, समाजाला ओरबाडून खाणाऱ्या त्या गिधाडांच्या पाठीवर… तुम्हिच हि अशी माघार घेणं म्हणजे त्या गिधाडांना रान मोकळं झाल्या सारखंच आहे!!…”  तो म्हणाला “समाजाची आता मला चिंता नाही. आपल्या सुखासाठी जराही मेहनत न करता अवताराची वाट पाहत बसणारा हा समाज. परिवर्तनाची भूक कधीच मेलिय त्याची. आणि चमत्कारावर विसंबून राहणाऱ्यांनी परिवर्तनाची स्वप्नं बघूही नयेत… मित्रा… इतकी वर्ष झाली मी कवितेतून चितारलेल्या समाजाच्या सडलेल्या जखमांवर तुझी ‘वाह्ह’ ऐकतोय… पण कविता ऐकताना तुझ्या डोळ्यात पेटलेल्या ठिणगीचा वणवा होताना कधी दिसलाच नाही….” त्याचं म्हणणं कळूनही त्याला प्रत्युत्तर देण्याची हिम्मत आणि धमकही माझ्यात नव्हती. मला अगदी पटतही होतं त्याचं म्हणणं. कारण आज पर्यंत त्याच्या कविता ऐकून मनात निर्माण होणारं वादळ पुढच्या काही क्षणातच कुठे नाहीसं होतं. 

              “मला ना! आजूबाजूला कुणीच जिवंत आहेत असं वाटत नाही.” त्याचा कोंडलेला बांध फुटला… “कितीही केलं तरी त्यांच्या रक्ताला उकळी फुटतंच नाही. कवितेतून त्यांच्याच जखमा उघड्या पडत असताना दाद देणारे; याच शब्दांना काही लोक स्वैराचाराने अंकुश लावु पाहत असताना मूग गिळूण बसून आहेत. म्हणून शब्दांचं हे मौन आज त्यांच्या स्वाधीन करतोय. कदाचित हे मौनच बोलतं करील त्यांना.” त्याच्या लाल डोळ्यात वेगळीच खंत दिसत होती.

          मला आज पहिल्यांदाच रक्ताला उकळी फुटल्याचं जाणवलं. ‘परिवर्तनाची भूक म्हणजे नेमक काय?’ ते रंध्रा रंध्रातून जाणवायला लागलं.  मित्रा तुझ्या या कोऱ्या पुस्तकातून परिवर्तनाच्या निशब्द आरोळ्या ऐकू येताहेत मला. 

 तू लेखणीचा आसूड ओढ

 परिवर्तनाची भूक हरवलेल्या षंढ आतड्यांवर….

 मीही घालीन घाव

 त्यांच्या समाज विघातक विचारांवर….

परिवर्तनाला सुरुवात झालीय….  

● #माझ्या_लेखणीतून ●

 ~ नागराज पद्मा कौतिकराव

विभाग – मुंबई

शीघ्रपतन – एक सार्वजनिक कामुक कथा।

राजा हमेशा संवाद में कहता था, वो भिकारी था। 

लेकिन जब भी जनता अपनी गरीबी की बात करती तब वह क्षणिक भिकारी बन जाता। गरीब जनता राजा की मार्मिक फकीरी सुन के भावुक हो जाती और अपने दीन- दुखी जीवन पर खुश होने लगती। 

लेकिन महंगाई के बढ़ते सवाल जब ज़्यादा उठने लगे और महामारी ने भी दस्तक दी , तब लोग मरने लगे और राजा अपने महल में अपनी गरीबी का अभ्यास करने लगा। 

जब गरीबी और फकीरी काम न आयी तो राजा ने रोना शुरू कर दिया और जनता जो पहले राजा की फकीरी सुन के रोती थी अब परेशान हो गयी कि राजा के रोने पर क्या प्रतिक्रिया दे। 

राजा हर बार जन संवाद में रोने लगा और जनता शीघ्र माफ करने लगी, जिसके चलते जनता शीघ्रपतन का शिकार हो गयी। 

शीघ्रपतन के चलते जनता के वैवाहिक और फिर पारिवारिक जीवन पर असर पड़ने लगा। जनता गरीबी और महामारी से परेशान थी ही, अब मानसिक दबाव के चलते रिश्ते बिगड़ने लगे और कइयों के घर बर्बाद हो गए।

तब राजा ने नगर में ढिंढोरा पिटवाया और जन संवाद में आत्मनिर्भरता का नारा दिया।

अब नगर में खुशफहमी का माहौल है; सारी जनता हस्तमैथुन में लगी है और नगर के हर घर आत्मनिर्भर बन गए।

~रिझवान चौधरी

 विभाग – मुंबई 

“परिवर्तनाची लाट”

लाल झालेला ज्वालामुखीत कोणी टाकेल का रे हात ?

काळोख झालेला या नगरीत कोणी लावेल का रे वात ?,

जातीपातीच्या या खेळात किती झाले उध्वस्त संसार-संसार

या खेळाचा करण्या नायनाट येईल का रे परिवर्तनाची लाट ? || १||

आपल्याच तलवारीने कर्मठ षंढाणी कापिले आपलेच हात

तरीही नाही जाग आली लेका तुला, परत आणलीस मध्ये जात ?,

जरी थंड बसलास तू बघ अंगणात कसा विस्कटलेला अंधार-अंधार

मग या अंधारात समतेची ज्योत पेटवाया येईल का रे परिवर्तनाची लाट ? ||२||

ईर्षा चा भाव आणि गटा-तटात घालून त्यांनी तुकडे केले आपले सात

केले रक्ताचं पाणी महामानवानी अखंड समाजासाठी ना पहिली तुझी जात ,

त्यांच्या अपमानाचा मिळती त्यांना पुरस्कार तरी तुझा तोंडातून नाही निघे रे उदगार-उदगार

मग बंद झालेला तुझ्या मुखातून वाचा फोडाया येईल का रे परिवर्तनाची लाट ?||३||

धर्माच्या नावाखाली किती झाला हा रक्तपात दडपशाहीचं प्रतिनिधीत्व लोकशाहीला देतोया मात

आज विषमतेची गुंगी चढली मस्तकी अनेकां तीही जिरवाय देशील का समतेची साथ ?

मग तोडून निद्रा द्वेषाची खोडून अक्षरे भेदाची उठून समाजाचा करतोस का उद्धार-उद्धार ?

मग क्रांतीची मशाल पेटवून थंड झालेला समाजात येईल ना रे परीवर्तनाची लाट …||४||

~ दिपक भालेराव

विभाग – औरंगाबाद

जगण्याचं तुफान बळ देणारा लोकशाहीर..!

“कोऱ्या कागदांच्या हाका कानावर पडतात नि संवेदनशील माणसं लिहिती होतात..” ही गोष्ट अनेक लेखक आणि साहित्यिकांच्या बाबतीत मला नेहमीच जाणवते. आपल्याला थोर लेखक, साहित्यिकांची ओळख त्यांच्या साहित्य वाचनातून होत असते. प्रत्येक लेखकांची, साहित्यिकांची लेखनशैली वेगळी, त्याची धाटणी वेगळी, विषयाचा गाभा ही वेगळा आणि त्यांचे विचार, मतं ही वेगळी! एखाद्या लेखकाचे विचार आपल्या विचारी मनाला पटले की आपल्याला त्यांच्या साहित्यातील प्रत्येक गोष्टी मनापासून आवडू लागतात. असे अनेक थोर साहित्यिक ज्यांनी वयाच्या खूप कमी वर्षी साहित्य क्षेत्रात योगदान दिलेलं आहे. 

साहित्यातील एक शाहीर ज्यांनी आपल्या लोकभाषेतून, बोलीभाषेतून अनेक वाङ्‌मयप्रकारात साहित्यलेखन केलं. आश्चर्य या गोष्टीचं की, वयाची पुरती पन्नास वर्षे सुद्धा ते जगले नाही, शाळेचं फारसं तोंड देखील त्यांनी पाहिलं नाही आणि केवळ दीड दिवस शाळा शिकलेला माणूस ज्यांनी साहित्य लेखनात त्यांच्या जोश आणि त्वेषपूर्ण शब्दांत आपल्या लोकजीवनाचा साचा लोकांपर्यंत पोहचवण्याचं कार्य केलं ते म्हणजे लोकशाहीर साहित्यिक अण्णाभाऊ साठे..! आजपर्यंत त्यांनी केलेल्या लिखाणात मला वैविध्यपूर्ण गोष्टी जाणवल्या. तसं पाहिलं तर त्यांच्या लेखनशैलीत, विचारांत मला समाजात राहणा-या, आपल्या आजूबाजूला असणा-या लोकांच्या आयुष्यातील घटना, त्यांचं आयुष्य, त्यांची जगण्यासाठी चाललेली धडपड, त्यासाठी करावा लागणारा संघर्ष, त्यांच्या मनांची, व्यक्त न केल्या जाणा-या त्यांच्या जाणीवेची, विचारांची मुक्तपणे व्यक्त केलेली शब्दमांडणीच जाणवली. 

केवळ आपल्या छंदासाठी नव्हे तर इतरांच्या जगण्यातील धडपड, जाणीवा सांगणारं त्यांचं साहित्य मला नेहमीच एका वेगळ्याच आदर्शवादी लिखाणाकडे घेऊन जातं. आपल्या समाजातील सगळ्यात श्रेष्ठ वर्ग कुठला असं मला विचारलं तर मी सांगेन की ‘सर्वसामान्य जनता’ हा सगळ्यात श्रेष्ठ वर्ग आहे. तो कसा तर; तो निराळा आहे, तो कष्टकरी, निर्भयी, संघर्षमयी आहे. माणूस कष्टासारखे खडतर कर्म का करतो हे जोपर्यंत लेखकाला कळत नाही,  तोपर्यंत तो त्यांच्या जीवनावर साहित्य निर्माण करू शकत नाही. असे मला वाटते आणि अण्णाभाऊंच्या अनेक लोकसाहित्यात मला हे प्रकर्षाने जाणवले. एखादा लेखक साहित्यातील गुरु तेव्हाच होऊ शकतो जेव्हा तो आपल्या लेखनशैलीतल्या शब्दांना प्रत्यक्ष, जिवंतपणे जाणून  घेण्याचा प्रयत्न करतो. शोषण मुक्त समाजाचे स्वप्न पाहणा-या अण्णाभाऊ यांनी समाजात एकसुरीपणाने चालणारी व्यवस्था बदलून टाकावी यासाठी आयुष्यभर लढा दिला. शोषणमुक्ती हाच त्यांचा जणू ध्यास होता असं म्हणणं देखील वावगं ठरणार नाही. 

अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्यात मला नेहमीच सत्य, विदारक आणि वर्तमानस्थिती दिसून आली. म्हणजे समाजात आपल्या समोर घडणा-या घटनांचं बारीक-सारीक तपशिलांसह केलेलं वर्णन मला दिसून आलं. त्यामुळेच त्यांच्या लिखाणात त्यांनी स्वतः आपल्या भूमीशी जोडलेली नाळ, प्रामाणिकपणा कायम आहे याची जाणीव होते. ३७ कादंब-या, १९ कथासंग्रह, १४ लोकनाट्ये, ११ पोवाडे, ३ नाटके, शेकडो गाणी, लावण्या, छकडी अशी विपुल साहित्यसंपदा निर्माण करून त्यांनी तरुणांपुढे खरंच खूप मोठा आदर्श निर्माण केला आहे. इतक्या अल्पशा आयुष्यात समाजातील भीषण वास्तव त्यांनी आपल्या साहित्यातून मांडले. 

अनुभवापेक्षा कुठला दुसरा मोठा गुरु असू शकतो का..? आयुष्यात घडणा-या घटनांची अनुभूती आणि त्यातून घडत जाणारा माणसांचा प्रवास त्यांच्या लेखनातून प्रकटपणे जाणवतो. आणि हेच प्रकटपणे मांडलेले विचार आपल्या मनाला अंतर्मुख करून जातात, विचार करायला भाग पाडतात. आयुष्य म्हणजे अव्याहतपणे चालणारा संघर्षमयी प्रवास..! या प्रवासात त्यांच्या लेखनात शृंगाराबरोबरच संघर्षाची जाण आहे आणि त्या जाणिवेबरोबरच जगण्याचं तुफान बळ देखील त्यांनी दिलेलं आहे. एखाद्या शास्त्राला गणिताचं प्रमाण असतं. विज्ञानाला सिद्धांत असतो, पुरावा असतो. पण भावनेला…? भावनेला एकच पुरावा आणि तो म्हणजे अनुभूती! आत्मानुभूती! हीच अनुभूती, जगण्यासाठी केलेला त्याग, मनांत ठेवलेली अस्वस्थता, त्याची होणारी घुसमट आणि आयुष्याचे प्राक्तन! याचं सखोल लेखन ज्यांनी केलं ते लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे! त्यांच्या जयंती दिनानिमित्त कोटी कोटी प्रणाम! 

~ (आर.जे. अनु) अनुजा मुळे

विभाग – अहमदनगर

अब भी वक्त बाकी है…

हम तो है सरकार के पीछे,

सरकार है बोलो किसके पीछे?

सरकारी दफ्तर खुलते है,

हम जाकर रोज मिलते है,

काम हमारे कितने होते है,

इसकी गिनती हम किसे बताते है। 

यह सवाल चलते रहे,

सरकारे मात्र कितनी भी बदलती रहे,

हम पूछे तो किसे पूछे,

हम बोले तो किसे बोले,

हम तो है आदत से मजबूर,

विकास तो दिख रहा कोसो दूर,

विकास की व्याख्या वो बनाते,

राजद्रोह बताकर बहुत कुछ छुपाते। 

भूल गए हम खुद की जिम्मेदारी,

की बताना उन्हें उनकी जिम्मेदारी,

शर्म करता है आत्मसम्मान भी,

इतनी सोई है क्या आत्मा हमारी। 

अब भी वक्त बाकी है,

तेरी , मेरी, हमारी सबकी जिंदगी बाकी है…

~ सिद्धेश रत्नमाला मदन (S.M.S.)

( मनातल्या दुनियेच्या विचारातून )

  विभाग – मुंबई

मानव मुक्तीचा शिलेदार ‘अण्णाभाऊ साठे!!’

अण्णाभाऊ साठे मानवतावादी लेखक होते. शोषणमुक्ती हा अण्णाभाऊ साठे यांचा ध्यास होता. कष्टकरी,दलित,शोषित,पीडित यांचे शोषण संपवण्यासाठी आयुष्यभर ते लढत राहिले.जसे महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या वाड्मयाची त्यांच्या काळात उपेक्षा झाली, तसेच अण्णाभाऊ साठे यांचीही उपेक्षा झाली. अण्णाभाऊ साठे सामाजिक बांधिलकी मानणारे समाजपरिवर्तनाचे शस्त्र हाती घेऊन लेखन  करणारे साहित्यिक होते. वाचनीयता हे तर त्यांच्या साहित्याचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते.

        शौर्यवान, प्रामाणिक, स्वामीनिष्ठ, धैर्यशील आणि कलंदर कसबी कलावंताच्या मांग जातीत 1 ऑगस्ट 1920 रोजी वाटेगाव जिल्हा सांगली येथे अण्णाभाऊ साठे यांचा जन्म झाला. शाळेची पायरी देखील न चढणाऱ्या अण्णाभाऊ साठे यांनी 37 कादंबऱ्या, 19 कथा संग्रह, 14 लोकनाट्य, 11 पोवाडे, 3 नाटके, शेकडो गाणी, लावण्या, छकडी अशी विपुल साहित्यसंपदा त्यांनी निर्माण केली. लहानपणी त्यांनी त्यांच्या वाटेगाव या गावात पाटील कुलकर्णींच्या बेमुर्वतखोर वागण्याचा त्यांच्या अत्याचाराचा आणि चांगुलपणाचाही अनुभव घेतला होता. ग्रामदेवतांच्या यात्रा खेत्रातील उत्सवी वातावरणात त्यांचे बालपण गेले. मुंबईला गेल्यानंतर तेथील झोपडपट्टीतील उघडेवाघडे जगणे त्यांच्या जगण्यातील भयाण वास्तव त्यांनी पाहिले. त्यांचा भुकेकंगाल पणा आणि भुकेची आग शांत करण्यासाठी त्यांची होणारी तरफड अवैध मार्गाचा अवलंब या सार्‍या गोष्टी त्यांनी जवळून अनुभवल्या आणि त्त्याचे वास्तव त्यांनी साहित्यातून मांडले. शिक्षणापेक्षा अनुभव हाच मोठा गुरु या गोष्टीची अनुभूती त्यांचे साहित्य वाचताना येते असे म्हणायला हरकत नाही.

        त्यांनी त्त्यांच्या लोकनाट्यातून लोकांसमोर आर्थिक, सामाजिक, राजकीय, सांस्कृतिक प्रश्न  मांडले. भांडवलदार, शेतकऱ्यांचे शोषण करणारे सावकार, शेटजीभटजी हे त्यांच्या टीकेचे लक्ष्य होते. ‘धोंड्या’ नावाचे एक पात्र निर्माण करून अक्षरशः पुंजापतींच्या वृत्तीप्रवृत्तींवर दगड भिरकावले. प्रबोधन करून परिवर्तन घडविले. सर्व प्रकारच्या शोषणाविरुद्ध उभे राहण्याचे सामर्थ्य मराठी माणसांना दिले. कलानंदाचा आनंद देण्याबरोबरच मराठी मनावर संस्कार केले. मार्क्सवादी विचारांची पेरणी केली. केवळ महाराष्ट्र नव्हे तर साऱ्या पृथ्वीच्या पाठीवरील सर्व कष्टकरी, दलित, शोषित, पीडित यांचे शोषण संपविण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर लढा दिला. वर्गविरहित समाजाचे स्वप्न उराशी बाळगून त्यांनी आपले सारे आयुष्य पणाला लावले. खऱ्या अर्थाने अण्णाभाऊ साठे ध्येयवादी लोकशाहीर होते. मानवमुक्तीचे शिलेदार होते! 

~ पूनम निर्भवणे

 विभाग – ठाणे