बदलते स्त्री जीवन…

आज सकाळी भांडी घासता घासता लक्ष्मी बाई माझ्याशी बोलत होती. ती आज जरा जास्तच मोकळे पणाने बोलत होती. मनातील क्रोध भांड्यांवर काढत होती. भांडी अधिकच स्वच्छ निघत होती. लक्ष्मी बाई सांगत होती “बाई माझा नवरा काही मेला नाही! मीच घराबाहेर काढले त्याला, सरळ हाकलून लावले त्याला.रोज दारू पिऊन तमाशा करायचा, दारू प्यायचा आणि मारहाण करायचा, रोजचा तमाशा नुसता पैशापरी! पैसे जात होते. पोराचा अभ्यास पण होत नव्हता. माझी मोठी बारावीला आहे. आणि धाकटा दहावीला . मी कष्ट करते, पोर पण हातभार लावतात. सुखात आहोत आम्ही तिघ.”  लक्ष्मी बाईच ऐकुन मनात आले,  किती बदलले आहे  “स्त्रीजीवन” ……!  नवऱ्याला देव मानणाऱ्या, ‘पती मेरा देवता हे ‘  या समाजात म्हणनांऱ्या एका अशिक्षित स्त्रीने आपल्या व्यसनी नवऱ्याला खरा रस्ता दाखवला. आता या लक्ष्मी बाईला अशिक्षित का म्हणायचे?  तर ती शाळेत नाही गेली म्हणून! पण ती आज आपल्या मुलांना शिकवत आहे . तिला शिक्षणाचे महत्व कळले आहे.

आज एकविसाव्या शतकात  स्त्री जीवनात मोठ्या प्रमाणात बदल झाले , त्याचे मुख्य कारण म्हणजे तिला सापडलेला शिक्षणाचा मार्ग, तिला कळलेले फुले, शाहू, आंबेडकरांचे विचार, तसेच सावित्री बाई फुले, आगरकर , महर्षी कर्वे , आणि इतर अनेकांच्या प्रयत्नांतून तिला विद्यालयाची कवाडे उघडी झाली. पाटी पेन्सिल हातात घेतलेल्या स्त्रीने अगदी अल्प काळात विद्यापिठाच्या परीक्षाही पार केल्या. आज एकविसाव्या शतकात प्रत्येक क्षेत्रात, प्रत्येक कसोटीत ती पुढे आहे. मग राजकारण , समाजकारण ,  शिक्षण कोणतेही म्हणा. संसद , न्यायालय  पासून ते अगदी अंतराळातही तिने आपली छाप सोडली आहे.  असे कोणतेच  क्षेत्र  नाही जे आज तिने यशस्वी रित्या पार केले नाही. अगदी परदेशात जाऊन ती आज देशाचा अभिमान बनली आहे. पण हे झाले असामान्य स्त्री बाबत.

सर्व सामान्य स्त्रिबाबत काय आढळते….? ती  ही सुविद्य झाली, जागरूक झाली आहे. तिला आत्मभान आले आहे. तिच्या स्वतःच्या मताची जाणीव तिला झाली आहे. घरात फक्त चूल आणि मुल सांभाळणारी स्त्री आज स्वतःचे निर्णय तर घेतच आहे. तसेच घरातील अनेक चर्चा मध्ये ती ही सहभागी होत आहे आणि आपले मत मांडत आहे. आपल्या मुलांच्या आणि आपल्या संसाराबाबत ती स्वतः निर्णय घेत आहे.

नाही चालणार संसार …..

            एकट्याच्या मर्जीवर….!

 

असे म्हणत,  ती आज पुरुषाच्या खांद्याला खांदा लावून पुढे जात आहे, आणि दोघं मिळून कमवू आणि दोघं घर चालवू या वर भर देत आहे. म्हणून आजची स्त्री एक रिक्षा ड्रायव्हर देखील दिसून येते.

आजच्या स्त्रीने एक सत्य जाणले आहे. आता ती कोणावरही अवलंबून राहू इच्छित नाही. ती स्वतःच्या पंखांनी उडान भरून, स्वतःच्या पायावर उभे राहून, ती जास्तीत जास्त  स्वावलंबी  होत आहे. नोकरी बरोबर उद्योग, व्यापार क्षेत्रातही ती आपले कर्तृत्व दाखवत आहे. अगदी घरात राहणारी स्त्री पण आपल्या फुरसतीच्या वेळात काहीना काही काम करून अर्थार्जन करते. एके काळी स्वयंपाकाची कामे करणे, मुले सांभाळणे ही कामे कमी प्रतीची मानली जात होती. पण बदलत्या काळानुसार आज पोळी भाजीचे केंद्र चालवणारी स्त्री स्वयंपाकीण समजली जात नाही, तर ती उद्योजक मानली जाते. आणि पाळणाघर चालवणे ही तर समाजसेवाच समजली जाते. आता “स्त्री अबला राहिली नाही, तर तिने आपली क्षमता जाणली आहे. ती आता सबला झाली आहे. ती सक्षम आहे.”

कामा प्रमाणे स्त्रीने आपल्या राहणीमानात, आणि पोशाखातही बदल केला आहे. आणि आता ते कोणालाच खटकत नाही. साडी पेक्षा, सलवार कुर्ता आणि जिन्स टॉप हे पोशाख तिला अधिक सुटसुटीत आणि सोयीचे वाटतात. आजची स्त्री आपल्या स्वास्थ्यासाठी जागरूक आहे. आपले शरीर तंदुरुस्त ठेवण्यासाठी ती रोज योगा, व्यायाम करते. आणि अनेकांना याची शिकवण ही देते आहे. आजच्या कुटुंबात  मुलगा मुलगी यांच्यात आणि त्याच्या संगोपनात कोणताही फरक केला जात नाही .

बेटी बेटा एक समान…

                       दोनों को मिले एक सम्मान..!

 

 शहरातील हा आधुनिक विचार हळूहळू खेड्यापाड्यात झिरपत आहे. आणि त्याला अनेक लोक प्रतिसाद देऊन मुलगा वंशाचा दिवा आहे;  तर मुलगी ही आज त्या दिव्याची वात समजली जाते.  अनेक लोक तर मुलीला दिवा नाही तर पणती म्हणतात. ते म्हणतात ना,  “मुलगी शिकली प्रगती झाली”  त्याप्रमाणे मुलीला शिकवीन एक घर नाही तर अनेक कुटुंब ती शिक्षित करत प्रगती करत आहे.

 

दरिया की कसम,

मौजो की कसम,

ये ताना बाना बदलेगा,

तू खुदको बदल!

तू खुदको बदल!

तब ही तो जमाना बदलेगा…

 

हे  समजुन स्त्रीने आज खरचं समाजात अनेक बदल घडवून आणले आहे.

 

आजच्या युगातील स्त्री ही विचारी आहे.  ती प्रत्येक गोष्टीचा वैज्ञानिकदृष्ट्या विचार करू लागली आहे. तिची आता अंधश्रद्धाच्या नावाखाली फसवण कठीण नाही तर अशक्य झाली आहे. ती आज काळानुसार बदलू पाहतेय. गेल्या काळातील स्त्री आणि आजच्या शतकातील स्त्री यात मोठे अंतर निर्माण झाले आहे. आजच्या स्त्रीचा मार्ग जात आहे फक्त आणि फक्त विकासाकडे, प्रगतीकडे आणि वैभवाकडे.

~ पूजा फंगाल

   विभाग-मुंबई

 

साऊ…

पूर्वीपासून एक पद्धत आहे स्त्री ला किंवा मुलीला मासिक पाळी आली की तिने सर्वांपासून लांब एका जागेवर बसायचं. तिला शिवायच नाही, असे काही शब्द म्हणायचे. म्हणजेच तिला पाच दिवस स्पर्श करायचा नाही, तिची स्वतःची कामे तिनेच करायची, घरातल्या कोणत्याच गोष्टींना मुख्यतः देव घरात जायचे नाही.

 

या सगळ्या पूर्वीच्या रूढी परंपरा आहेत, आता ही खेड्यापाड्यांमध्ये या परंपरांना खतपाणी घातलं जातं. सध्याची पिढी सुशिक्षित, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असल्यामुळे या गोष्टींना मान्यता देत नाही. माझ्या आजी ला मी विचारले, हे सगळं असं का? वेगळं का राहायचं! का नाही? मासिक पाळी आल्यावर सगळीकडे वावरता येत. तर आजी म्हणते, माझ्या खूप पिढ्यांपासून ही पद्धत आहे. पण या गोष्टीचे मूळ काय आहे, याचा कोणी विचार करत नाही. म्हणजेच केवळ हीच गोष्ट नसून पूर्वीच्या  सगळ्याच रुढी परंपरांमध्ये काहीतरी सत्य किंवा काहीतरी समाज हित दडलेले आहे, असे मला वाटते. एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे कोणतीही शिकवण प्रसारित केली जाते . खूप पिढ्यांमधून येते मग काही वेळा त्यात काही आपल्या मनाचे किंवा  काही कमी जास्त गोष्टी त्यात वाढवल्या जातात. आणि काहीच नाही जमलं तर त्या देवाशी बांधल्या जातात. जसे मासिक पाळी आलेल्या स्त्री ने स्वयंपाक घरात जायचे नाही देवाच्या मूर्तींना स्पर्श करायचा नाही.

 

पूर्वी स्त्रियांना शेतीची कामे, घरातील कामे, बाराही महिने करावी लागत असे. आणि मासिक पाळीच्या काळात त्यांना क्षणभरही आराम करण्यास वेळ मिळत नसे. आणि गावची कामे ही प्रत्येकालाच माहिती असेल. शेतातील कामे भारा उचलणे, लाकडांची जड मोळी उचलणे, जाते ओढणे, एक कोस लांब विहिरीवरून हंड्यानी पाणी भरून आणने, वरवंटा पाट्याचा वापर करणे, शेणाने घर सारवने, गोठ्यातील गुराढोरांना वैरण पाणी देणे, अश्या नाना प्रकाराच्या कामांनी स्त्री अर्धी होऊन जायची. जड वस्तू उचलणे या कालावधीत तिला शक्य होत नसे. म्हणून तेव्हाच्या काळात कोणी तरी स्त्री चा विचार करून  ही प्रथा सुरू केली असावी. की जेणे करून या सगळ्या पासून स्त्री ला किमान पाच दिवस तरी निदान थोडासा शरीराला आराम मिळावा; आणि मासिकपाळीच्या दुखण्यास स्त्री चे शरीर ते सोसण्याइतके तरी सक्षम व्हावे. पण हळू हळू काळ निघून गेला. आणि देवाला शिवायचे नाही, अशी काही दरिद्री प्रथा सातत्याने सुरू ठेवली. म्हणजे यात सत्यता कुठेच आढळत नाही. केवळ स्त्रीला समाजात कोणतेच स्थान नाही अशी अमानुष वागणूक तिला सोसावी लागते. पूर्वी स्त्रीच्या चांगुलपणाचा विचार करून सांगितलेल्या गोष्टीस आता तिला एक दुय्यम दर्जा दिल्यासारखी वागणूक या प्रथेतून केली जाते. पूर्वीची स्त्री काय आणि सध्याची  स्त्री काय सगळं सारखच आहे. आजही स्त्री ला तिच्या ऑफिस मधून किंवा घरकामातून मासिक पाळीच्या कालावधीत सातत्याने काम करावे लागते.

 

आपण आजही पाहतो स्त्री ही कुठेही कमी नाही.  स्त्री किती सक्षम आहे याची उदाहरणे आपल्याला आजही पाहायला अनुभवायला मिळतात. ज्यांनी ज्यांनी स्त्री ला कमजोर समजले आहे, त्यांना खोटं ठरविण्याची तयारी स्त्री ची आज ही आहेच. कित्येक स्त्रियांना सावित्रीबाई ज्योतिबा फुले हे उदाहरण वेळोवेळी आत्मविश्वास वाढवते, क्रांतीची ज्योत साऊ ही आजही आपल्या मनाला प्रकाशमान करते.  खरच ज्या घरात असे होत नाही किंवा मासिक पाळी आल्यावर मुलीची बायकोची बहिणीची काळजी घेतात. त्या घरातील स्त्री खरच खूप नशीबवान असेल किंवा मासिक पाळीच्या कालावधीत प्रत्येक स्त्रीची काळजी घेणे हे तिच्या सहवासातील पुरुषांचे कर्तव्य आहे. किंवा निदान तिच्यावर कामाच जास्त ओझं पडणार नाही याची तरी दक्षता घेणे, काळजी घेणे, महत्वाचे आहे. समाजात स्त्रीचे महत्व खरच खूप आहे. जास्त लांब न जाता घरात आपली आई किती राबते त्यावरूनच अंदाज लावा. पाच दिवस वेदना सहन करून सुद्धा समाजात वावरताना ती आपल्यासमोर हसरा चेहऱ्या मागे स्वतःच्या वेदना लपवत असते.

 

हा लेख आज मुद्दाम तुमच्यासमोर मांडतेय कारण आज क्रांतीज्योती सावित्रीबाई  फुले यांचा जयंतीदिन. त्यांनी साऱ्या जगाला दाखवून दिले, की स्त्री ही केवळ ‘चूल आणि मूल’ या विधानांसाठी नाही, तिला सर्वत्र जग जिंकता देखील येतं आणि चार भिंतींना चांगलं कुटुंब देखील बनवता येतं. त्यामुळे खरोखरच मुख्यतः स्त्रियांना अनेक प्रकारच्या यातना सोसून ज्ञानाचे दूध सावित्रीबाईंनी पाजले आहे. अशा वीर पराक्रमी मातेस, माय ज्ञानज्योतिस विनम्र अभिवादन आणि लाल सलाम!

 

म्हणूनच यावर मला शाहीर शीतल साठ्ये यांच्या गाण्यातील काही ओळी येथे नमूद कराव्याश्या वाटतात.

 

 

साऊ…पेटती मशाल साऊ

आग ती जलाल साऊ…

शोषितांचे ढाल साऊ

मुक्तीचे पाऊल….

 

 

~ काजल बच्चे

    विभाग-मुंबई

प्रेम आणि मी….

रोजच्या दिनक्रमा प्रमाणे माझा आजचा दिवसही सरला, शिशिरातल्या संध्येच्या दाट छायेत गार वारा झोंबू लागला आणि रात्रीचा प्रहर सुरु झाला. आल्हाददायक, ऊबदार, आणि आपलासा वाटणारा प्रहर म्हणजे रात्र! मलातर रात्रीची वेळ ही कायम माझ्या हक्काची आणि आपुलकीची वाटते. आणि त्यातल्या त्यात माघातल्या महिन्यात सर्वांगाला बोचणाऱ्या थंडीत, बिछान्यातल्या उबदार दुलईतली रात्र कधीच संपू नये असं मला नेहमी वाटतं…

दिवसभराच्या थकव्यानंतर रात्रीच्या निवांतक्षणी नेहमीप्रमाणे अनेक गोष्टींच विचारचक्र माझ्या मनात सुरु होतं. उद्याच्या दिवसाचं प्लॅनिंग,ऑफिसमधली काही उगाच  रेंगाळलेली कामं पूर्ण करण्याचा मनाशीच केलेला अट्टाहास, काही क्रिएटीव्ह कल्पना आणि वगैरे..वगैरे…! ऋतूचक्राप्रमाणे रोजचं येणाऱ्या त्या रात्रीत नवीन असं काही घडत नव्हतं.. कानात हेडफोन्स घातले, सवयीप्रमाणे झोपताना मला आवडणारं रफीदा यांच गाणं लावलं.. ”मुझे छू रही है, तेरी गरम सांसे..मेरे रात और दिन ये महकने लगे है…तेरी नर्म सांसो ने ऐसे छुआ है, के मेरे तो पांव बहकने लगे है..” रात्रीच्या निरव शांततेत रेट्रो गाणी ऐकताना मला नेहमी स्वतःच्याच प्रेमात आपण पडलो की काय असं काल्पनिक फील येतं.. मग मनात पुन्हा एकदा नॉस्टेल्जिक कल्पनाविश्वाचं मोहमयी जाळं तयार होतं. मी वेगळ्याच प्रेममयी विश्वात रममाण होते…आणि गाढ झोपून जाते…

त्यारात्री भल्या पहाटे एका अवचित क्षणी मला जाग आली, अशी अवेळी जाग आली ना की झोपमोड होते.. झोप येईना म्हणून अंगावरची उबदार दुलई बाजूला करत मी बाल्कनीत आले, शिशिरातल्या त्या बोचऱ्या थंडीत एक एक नक्षत्राचा दिवा अजूनही आभाळात तेवत होता… चमचमणाऱ्या ताऱ्यांचा प्रकाश, आभाळातली ती निळाई आणि झोंबणारा तो गार वारा मी एकटीच अनुभवत होते.

अशी धुसरशी प्रणयी चांदणंपहाट मला मोहवून टाकत होती, त्या निरव शांततेत फक्त एकमेव रंग, जो सारा आसमंत व्यापून टाकत होता, कणाकणांनी बहरत होता, काही क्षण असेच गेले, बराच वेळ फक्त शांतता!निःशब्द! कितीतरी वेळ फक्त शांततेचाच नाद होता, निःशब्दांची जुगलबंदीच रंगली होती, कुठेही माणसांची चाहूल नाही, पायरव नाही.. जमली होती ती फक्त काजव्यांची मैफिल अन त्याच्या नादमय चालीन माझी पहाट गुलाबी झाली होती, पहाटेला ही इतका अनवट नाद असतो, हे मी अनुभवत होते. स्वतःच प्रेमात मी पडले होते त्या बहरणाऱ्या रात्रीसाठी..! उद्याचा दिवस सुरु होण्यापूर्वीच्या त्या एकाकी रात्रीत..! ना कुठे आवाज होता, ना माणसांच्या अस्तित्वाची चाहूल, ना कोणी सोबतीला..आणि तरीदेखील मी प्रेमात पडले होते, त्या रात्रीसाठी…! असं म्हणतात की पहाटेच्या साखरशांततेत आपण जो विचार मनापासून करतो तो खरा ठरत असतो. त्यावेळी माझ्या मनात अनेक विचार आले. आयुष्याविषयी.. माझ्या आजपर्यंतच्या प्रवासाविषयी..आणि उद्या म्हणून येणाऱ्या असंख्य स्वप्नांविषयी..! मी या सगळ्या विचारांत रममाण झाले होते. ती मोहक शांतता मला हवीहवीशी वाटत होती. बाल्कनीतल्या झोपाळ्यावर बसून कितीतरी वेळ मी निळसर अंधाराशी हितगुज करीत होते. जसे घड्याळातले काटे पुढं सरकत होते तशा आभाळातल्या निळाईच्या अनेक छटा आपलं सौंदर्य उघडपणे दाखवीत होत्या. आभाळातल्या एकच निळ्या रंगांची अनेक रूपं मी त्या रात्री पाहत होते.

रंगांच्या या सोहळ्यात शिशिराची थंडी सुद्धा सर्वांगाला बोचत होती. ती शांततेतली रात्र मला विस्कटायची नव्हती, आणि म्हणून मी अलगद पावलाने स्वयंपाकघरातल्या ओट्यापाशी आले. फारसा आवाज न करता मी कडक वाफाळती कॉफी बनवली, आणि पुन्हा झोपाळ्यावर येऊन बसले. कॉफीचा एक एक घोट संपवत मी पुन्हा त्या शांततेतल्या रात्रीत मला रममाण करून घेतलं. आणि त्याच्या स्वाधीन झाले.

माणसं सहसा दिवसाढवळ्या दिसणाऱ्या  निसर्गाच्या प्रेमात पडतात. पण मी मात्र अंधारातल्या त्या देखण्या रात्रीच्या प्रेमात पडले होते. मी म्हणते का नाही पडावं अंधारातल्या रात्रीत..? फिल्म्समध्ये दाखवतात तसं’ ये प्यार क्या होता है?’ असं अगदी भाबडेपणाने नायकाला विचारणारी चित्रपटातील नायिका जेव्हा झाडांच्या मागे पळते, नाचते, बागडते, आणि गाणं सुरु होऊन प्यार क्या है? असं बालिशपणे विचारत आपल्या प्रेमाची कबुली प्रांजळपणे देते. तसं मी या अंधाराला तू देखणा आहेस; असं म्हणत माझं प्रेम दाखवीत होते. प्रेमाची भाषा प्रत्येकाची वेगळी आहे असं कोणी म्हणत असेल तर मी त्यांना म्हणेन प्रेमाच्या भावनेला अनेक पदर आहेत. प्रत्येक पदराला तलम, रेशमी असंख्य सुक्ष्म पापुद्रे आहेत. मग त्या प्रत्येक पापुद्र्यात अगणित अलवार, नाजूक भावनांचे बंध आहेत.

माणसांची चाहूल नसलेल्या अस्पर्श कोऱ्याकरकरीत पहाटेशी मी प्रेमाचे अबोल क्षण मनमुरादपणे घालवीत होते. पण त्या कोऱ्या करकरीत पहाटेचं रूपं आता उजाडायला लागलं होतं. बहुदा त्याची निघण्याची वेळ झाली होती. पण पुन्हा रात्री मी भेटायला येईन असं आश्वासन देऊन तो हळूहळू गुडूप होत होता. दिवस उजाडला की आमच्या नात्यातला विरह आणि भेटीची ओढ रोजच्या सारखीच सुरु होणार होती. आता बाल्कनीतला चाफा सुद्धा गारठून आपला सुगंध पसरवित आळस झटकत उठण्याच्या तयारीत होता. काटेरी असल्याने गुलाबाला उठायला जरा उशीर होत असावा, पण तरीदेखील थंडीतही तो गोंडस दिसत होता, सदाफुलीच ही तसंच, मोगऱ्याचा मोहक सुवास मात्र प्रसन्नपणे दरवळत होता.

दिवस सुरु झाला. चहूकडे पाखरांचा किलबिलाट नाद करू लागला. माणसांचा गजबजाट ऐकू आला. गर्दीने पुन्हा एकदा आपापल्या रस्त्यांवर आपली जागा घेतली. इतका वेळ शांत राहिलेला प्रवाह आता पुन्हा धावायला लागला. मी ही पुन्हा झोकून दिलं प्रवाहाबरोबर मला! कारण मला अंतर्मनापासून भेटायचं होतं पुन्हा एकदा माझ्या रात्रप्रेमाला..!!

~ अनुजा मुळे, (RJ ANU, Radio Nagar 90.4FM, अहमदनगर)

बेटी..

बेटी ऐसी शक्ती है जो हर जख्म सह सकती है,

रूढीवादी मानसिकता वालो पर एक चाटा होती है!

बेटी कमजोर नही कामयाब होती है,

कभी मासूम बच्ची जैसी हसती वो,

कभी नटखट अंदाजो से दिल मै बसती है!

अपने कर्तव्य खुब तरहा निभाती है,

अपने बुद्धि,प्रतिभा को भी दर्शाती है,

बेटी ऐसी शक्ती है जो तुफानो से भी लढती है!

देख सकती है सब कुछ पर कुछ कह नही सकती,

आंखो मे भरे होते है सपने उसके….

सपनो के खातिर, हजार मुश्किलो मे भी खुदको संभालती!

आज का युग पड रहा बेटी पर भारी,

रेप, छेडछाड, ॲसिड अटॅक,

इनमे नष्ट हो रही है, इंसानियत सारी!

संभाल कर घर सारा, साथ देती वो उम्र भर का,

फिर भी भेदभाव करते हो यु तुम लडकी – लडके का,

क्या दोष है इनमे बेटी का?

निपुण तो है वो हर काम मे,

नौकरी भी करती, संभालकर चुल्हा-चौका….

खुशियां अपने साथ लाती है,

दिल मे दर्द समाये, हर दम मुस्कुराती है!

सारे रिश्ते खुब निभाती है,

कभी कभी छोटी बातो पर भी आसू भर लाती हैं…

आत्मविश्वास और सरलता से मन मोह लेती है,

जितनी अपने कर्त्यव्यो के प्रती ठाम रहती है,

उतनी ही मजबुती से खुद संभलती है!

बेटी जन्मे जिस घर,

खुशीयाली से भर जाता है वो घर ,

…….हा बेटी हू, कोई बोझ नही,

जिना चाहती हू,जिकर बताऊंगी,

मे बेटी धूल नही किसिके पैरो की…

आस्मान छुने वाली पंछि,

आस्मान छुकर बाताऊंगी!!

 

~ किरण कांबळे

   विभाग – नाशिक

बलात्कार एक मानसिकता…

 गेली कित्येक वर्ष भारतामध्ये बलात्काराच्या केसेस या कमी होण्या ऐवजी अति प्रमाणात वाढताना दिसत आहे. तो बलात्कार पुरुषांच्या नजरेतून असो, किंवा स्त्रीला केलेल्या जबरदस्तीतुन. अशा अनेक स्त्रिया आहेत ज्या लैंगिक शोषणाला बळी पडत असतात. काही अल्पवयीन मुली तर कळत नकळत कोणत्याही मार्गाला जाण्यास भाग पडतात. म्हणजे कोणतेही कृत्य पुरुष लहान वयाच्या मुलींकडून करून घेत असतात. ती स्त्री अल्पवयीन असल्या कारणाने, तिला त्या पुरुषाची असणारी हवस माहीत नसल्याने तिला तो पुरुष नको ते अमीश दाखवून त्या स्त्रीला भाग पाडत असतो. अशा अनेक केसेस निदर्शनास आल्याचे पाहायला मिळते. हे सर्व कधी बंद होणार? कधी ती स्त्री  समाजात बिनधास्तपणे वावरणार? समाजातील असे पुरुष कधी त्या स्त्रीकडे आई -बहीण म्हणून पाहणार?

बलात्कार जास्त गंभीर स्वरुपाचा व सामाजिक धोक्याचा असतो. कारण अशा गुन्हेगारांकडून असे गुन्हे त्याच व्यक्तीवर वा अन्य व्यक्तींवर वारंवार होऊ शकतात. तरुणी सारखे कुठलेही उत्तेजन देणारे तारुण्यसुलभ कारण, सेक्स अपील वा वर्तणूक नसतानाही कोवळय़ा बालिकांवर (प्रसंगी बालकांवरही) बलात्काराचे येणारे प्रसंग हे अति शारीरिक क्रौर्याचे द्योतक असते.

विवाहांतर्गत बलात्कार हे भारतीय समाजाला हादरवणारे, मान्य नसणारे व तरीही त्याच्या आवाजाने संवेदनशील मने जागी व्हावीत, असे वास्तव आहे. प्रेम, कर्तव्य, अधिकार या सर्व संकल्पनांना तपासणे अपरिहार्य व्हावे, असे हे आव्हान आहे. व्यक्तिच्या संमती शिवाय किंवा बळजबरीने लैंगिक संबंध प्रस्थापित करणे म्हणजे बलात्कार. शारीरिक रचनेमुळे बलात्कारितेला भयंकर अशा शारीरिक, मानसिक यातनांना तोंड द्यावे लागते.  नऊ वर्षांच्या काळात स्त्रियांवर होणाऱ्या लैंगिक अत्याचारांमध्ये कितीशी घट झाली आहे? त्याचप्रमाणे आज चार जणांना फासावर चढवल्यामुळे उद्यापासून ताबडतोब सगळ्या महिलांना सुरक्षित वाटायला लागणार नाही. त्यांच्यावर कुटुंबाच्या आत किंवा सार्वजनिक ठिकाणी होणारे शाब्दिक, लैंगिक, शारीरिक हल्ले थांबणार नाहीत,  तर त्याकरिता बलात्कारामागची मानसिकता बदलण्यासाठी प्रयत्न करायला पाहिजेत, असे आम्ही मानतो. तसेच स्त्रियाविरूद्ध्च्या गुन्ह्याची प्रकरणे हाताळणाऱ्या सेलचे हेल्पलाइन क्रमांक, रूग्णालये, शाळा, महाविद्यालये यांच्या जागेत व इतर योग्य ठिकाणी ठळकपणे प्रदर्शित करावे. प्रत्येक पोलिस ठाण्यात स्त्रिया व बालके यांच्याविरूद्ध् होणारे गुन्हे हाताळणारे स्वतंत्र डेस्क स्थापन करणे तसेच महिला पोलिस ठाण्यात आवश्यकतेनुसार विशेष महिला पोलिस सेल स्थापन करावे.

माझ्यामते तरी केवळ कायद्यात बदल करून चालणार नाही, तर योग्य एफ.आय.आर  घेणे, न्यायवैद्यक पुरावा गोळा करणे, बलात्कार पीडितेचे मनोधैर्य वाढवणे, बलात्काराची केस फास्ट ट्रॅक कोर्टात चालून तिला लवकरात लवकर न्याय मिळवून देणे ही खरी काळाची गरज आहे.

 

~ पूनम निर्भवणे

    विभाग – ठाणे

बलात्कार…

लहान असताना टिव्ही चालू केला आणि कोणतीही वृत्तवाहिनी सुरू केली , तर बहुतेक दर एका महिन्याने बातमी असायची ती ‘बलात्कारा’ची! मग त्या वयात प्रश्न पडायचा की, हे बलात्कार म्हणजे नक्की काय ? तो मुलींवरचं कसा काय होतो ? कोण करतं ? का करतं ? रुग्णालयात न्यावं लागतं, एवढं होतं तरी काय ?

लहानपणीच्या त्या गोड जगात सर्व गोडचं वाटतं, आपल्या आजूबाजूची माणसं आपले लाड करतात असचं वाटतं. परंतु वाढतं वय खूप काही शिक‌वत असते. आपल्या आजूबाजूची लोकं, त्यांच्या नजरा, पाहण्याचा दृष्टिकोन या सर्वांमधून कळू लागतं की बलात्कार घडतो कसा! जेव्हा माणसातील माणूस मरून त्याच्यातील कामवासना, आसुरी इच्छा किंवा मनातील द्वेष यांचे बांध फुटून त्याच्यातील राक्षस त्याचा ताबा घेतो आणि अशावेळी एका स्त्रीविरूद्ध क्रूर कृत्य केलं जातं ते  म्हणजे ‘बलात्कार’! एकविसाव्या शतकात छळण्याच्या बाबतीतही जग पुढे चाललं आहे याचा जणू पुरावाचं!

बलात्कार झाला की प्रचंड शारिरीक यातना भोगणार्या त्या पीडित अबलेची कूस मानसिक यातना आणि सामाजातील मानहानी यांनी भरली जाते. बलात्कार फक्त शरीराचा कुठे होतो, तो होतो पीडित मुलीच्या संपूर्ण आयुष्याचा, तिच्या अब्रूचा, तिच्या आत्म्याचा! न्याय मागायला ती उभी राहिल ही, परंतु प्रश्न पडतो न्याय मिळेल का? न्याय मिळेपर्यंत समाजाचे टोमणे आणि वखवखलेल्या,  तुच्छ नजरा तिचे लचके तोडायला असतातचं की! याचमुळे अनेक स्त्रिया कोर्टात धाव न घेता असे अत्याचार तोंड दाबून सहन करतात.

असं म्हणतात की  ‘स्त्री ही कळी असते, तिला शारिरीक आणि मानसिकदृष्ट्या फुलवायचं असतं’  परंतु बलात्कारासारख्या अघोरी कृत्यामुळे ती कुसकरली, चिरडली जाते. शारीरिक बलात्कार तर आहेचं पण दररोज जो लैगिंक अत्याचार स्त्रियांना सहन करा‌वा लागतो त्याचं काय? म्हणजे कळत-नकळत प्रत्येक स्त्रिचा बलात्कार होतचं असतो. कधी शारिरीक दृष्ट्या तर कधी नजरेने. मग ह्या बलात्काराला शिक्षा तरी कोणत्या  न्यायालयात देणार ?

नुकताच महाराष्ट्र सरकारने ‘शक्ती’ विधेयकाला मंजूरी दिली आहे. या विधेयकानुसार बलात्कार करणार्यांना फाशीची शिक्षा देण्याची तरतूद करण्यात येणार आहे.  सर्व आदिशक्तींना या ‘शक्ती’ कायद्यातंर्गत नवीन शक्ती मिळण्याची शक्यता आहे.

 

 ~ प्रणाली केशव नलावडे

     विभाग-ठाणे

शोषितांची ढाल साऊ…..

 तीन जानेवारीच्या दिनी,

आम्ही सावित्रीच्या लेकी एकत्र येऊ,  

शिक्षणापुढे आकाश ठेंगणे, 

तिचेच गाणे आम्ही लेकी साऱ्या गाऊ, 

शोषितांची ढाल, आमची माऊली ती साऊ…. 

 

जरा आठवा साऊंचा इतिहास, खुप काय काय सहन कराव लागलं साऊंनां,  पण त्यांनी संघर्षही तेवढाच केला . त्याकाळी मुलींना शिक्षण न्हवत फक्त मुलांनाच शिक्षण उपलब्ध होत, आणि अशा काळात साऊंनीं  स्वता शिक्षण घेतल व कुठलीही मुलगी स्त्री शिक्षणाशी वंचित राहु नये म्हणून त्यांनी त्यांच्या वाड्यात मुलींना शिकवणं सुरू केल. पण त्यात ही त्यांना खुप अडचणी येऊ लागल्या. मुली शिकून काय करतील, मुलींच शिकण योग्य नाही असे काही लोक बोलू  लागले.  साऊंच्या अंगावर शेण, दगड फेकून विरोध करत होते, पण तरीही साऊ खचल्या नाही, उलट त्यांनी त्यातही संघर्ष केला. आजच्या युगात आपण काही करायला गेलो आणि त्यात कोणाचाही विरोध असेल तर आपल्याला जे करायच  होत ते राहिल बाजूला, आणि आपण त्या लोकांशी  भांडंत बसतो. पण साऊंनीं तसे केल नाही. लोक जरी विरोध करत असले, तरी त्यांनी लोकांकडे लक्ष न देता संघर्ष केला.

आपण काहीच करू शकत नाही, आपला जन्म फक्त घर आणि मुलं सांभाळण्यासाठी झाला आहे व नवऱ्याने सोडून दिल्यानंतर चुक आपलीच आहे, अस वाटणाऱ्या शोषित महिलांसाठी व मुलींसाठी सावित्रीबाई फुले या एक ढाल होत्या. साऊंनीं स्त्रियांना जाणीव करून दिली होती की, आपण  पुरूषांपेक्षा कमी नाही.

आता आपण ही  शिक्षण  घेऊ शकतो. का? आपणच फक्त सहन करायच …?  आता आपण शोषित राहायच नाही तर शहान व्हायच. अस त्यांनी स्त्रीयांना पटवून दिले. म्हणून त्यांना शोषितांची ढाल असे म्हणत. साऊंच्या या सगळ्या गोष्टीला पाठिंबा देणारे, त्यांच्या मागे ठामपणे उभे राहणारे महात्मा जोतिबा फुले म्हणजेच सावित्रीबाई फुले यांचे पती. जोतिबा फुले सावित्रीबाई फुलेंनां साऊ अस म्हणत होते. तस तर कुठल्याही यशस्वी पुरूषाच्या मागे त्याच्या पत्नीचा हात असतो अस म्हणतात, पण हिते  तर एका यशस्वी स्त्रीच्या मागे तिच्या पतिचा हात च नाही तर पूर्ण पतीच आहे.

            म्हणूनच मला म्हणावसं वाटते की.. 

            नका बनू माधुरी, ऐश्वर्या, करिष्मा 

            बना तुम्ही फक्त जिजाऊ, सावित्री, रमा… 

 

~ प्रज्ञा राजेंद्र गायकवाड

              विभाग-मुंबई    

आता अजुन किती सहन करावे?

मुलींना आजची सावित्री, रमाई माता,  जिजाऊ,  झाशीची राणी होण्याचे प्रयत्न करावे असं सार जग सांगते. पण मुलींना ह्या महान महिलांचे गुण आपल्या अंगी आत्मसात करतांना याच जगातील काही लोकांना चांगलं वाटत नाही.  त्यांचे विचार या मुलींबद्दल फार क्रूर बनतात आणि मग ते कूट नीती चालू करतात.  ह्या मुलींनी थोडं जरी ज्ञान इतरांना वाटण्याचा प्रयत्न केला तर तिला लगेचच लोकांचे टोचणे/ टोमणे येतात. “एक/दोन पुस्तक काय वाचलस खूपच हुशार झाली असं समजते स्वतःला, आम्हाला चालली शिकवायला. हिच्यापेक्षा तर चार उन्हाळे जास्तच पाहिलेत आम्ही!” अस बोलून मुलींचे खच्चीकरण करतात. आणि वरून नियम पण लावतात रस्त्याने जाताना, कुणाला बोलतांना, चार माणसात  मुलींनी लाजून खाली मान घालून राहावं, जास्त बोलू नये. लॉन्ग ड्रेस घालावे, कोणती ही स्टाईल करू नये,  इत्यादी नियमात ठेऊन तिच्यावर मानसिक अत्त्याचार करतात. तरी पण मुली कोणताच प्रश्न न करता खंबीरपणे जगतात.  एवढा सारा अन्याय सहन करून सुद्धा मुलींच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य असते.

चला मान्य केल कि मुलींनी समाजाचाच्या सांगण्याप्रमाणे अंगभरून कपडे घातलेही पण बलात्कारासारखे प्रकरण थांबलेत का? कोणती मुलगी आज एकटी सुनसान रस्त्याने जाण्याचे धाडस करते का? याचं कारण फक्त आणि फक्त काही ‘हवस’ चे शिकारी कुत्रे माणसाच्या रूपात असतात. पहिले म्हणतं होते कि सोळावं वर्ष धोक्याचं ग… पण आजकाल तर महिला वर्ग प्रत्येक वयात धोक्यात असते. यांच्या नजरेत म्हातारी आजी सुद्धा तरुण मुली प्रमाणेच दिसते. मग सांगा ना अजून त्या म्हाताऱ्या बाई न शॉर्ट ड्रेस घातला असेल का? एवढंच नाही प्रत्येक ठिकाणी असे काही नराधम आहेत.

बस मध्ये सुद्धा महिलावर्गाची छेड काढतात. बस मध्ये जागा देण्याच्या नावाने अंगाला हात लावतात, एकदम टक लावून महिलांकडे बघतात. तरी पण काही महिला त्यांचा स्टॉप येईपर्यंत त्यांच्या घाण प्रकरणाला सहन करतात, आणि काही तिथेच कानाखाली लगावतात. एवढा सारा अपराध करून सुद्धा महिला वर्गालाच तुच्छ, निर्लज्ज इत्यादी बोलतात.

सावित्री बाई फुलेंना सुद्धा समाजकार्य करतांना अंगावर शेण फेकले, जे नाही ते बोलणं बोलले, तरी पण सावित्री बाई डगमगल्या नाहीत. त्यांनी मुलींची पहिली शाळा काढली. आज त्यांच्यामुळेच मुली शिकल्या, सावरल्या आणि अन्यायाविरुद्ध लढायला शिकल्या. आज महिलांना स्वातंत्र्य असलं तरी ती सती जातं आहे. माणसांच्या मानसिक त्रासाच्या अग्नित भाजून तिच्या इच्छा आकांक्षा ची होळी पेटून राख होत आहे. एवढंच नाही तर संसाराच्या नावाने तिच्यावर मर्यादेची सीमारेखा टाकलेली आहे. आता अजून किती सहन करावे?

एखादा मुलगा दारू, पुड्या, इत्यादी व्यसन करत असेल, तर लगेच त्याच्या घरची मंडळी त्याचे लग्न करायचं ठरवतात. का? तर लग्न झाल्यावर तो सुधारेल. पण त्या बिघडलेल्या मुलाला सुधारवण्यासाठी त्या मुलीची कशाला आहुती देता? तिचे पण काही स्वप्न असतील. तिला कोणता अधिकारी बनायचे असेल? स्वतःच्या पायावर उभं रहायचं असेल? तिची का जिंदगी बरबाद करतात? त्यांचं म्हणणं अस असते कि, मुलीने कितीही मोठ्ठ शिक्षण शिकूदे तिला तव्याचंच बुढ घासावं लागते. बर असो! लग्नालाही ती तयार होईल पण कमीतकमी तिचा होणारा जीवनसाथी तर चांगला असावा, असं तर तिला वाटत असेल. इतकच नाही तर आमच्या घरी इतकं आहे, आमच्या घरी तितकं आहे, अस सांगून  भरमसाठ हुंडा पण घेतात. तिचा बाप कर्ज काढून लोकांच्या हात/ पाय जोडून कसं तरी  तीचे लग्न लावून देतो, चार /आठ दिवस सगळेच तिच्याशी चांगल वागतात. मग हुंड्यापायी म्हणा किंवा मुलगाच हवा आणि  इतर काही गोष्टींमुळे तिच्यावर अन्याय अत्याचार सुरु होतात. तिचा बळी घेतला जातो किंवा तिला माहेरी कायमच पाठवलं जाते. मग लोक  याचा विचार का करत नाहीत. प्रत्येक वेळेस तिच्याच इच्छा आकांक्षाचा खून करावा का? समाजाच्या इतक्या कडक  बेड्यातुन स्त्री कधी सुटेल हा प्रश्नच आहे?  स्त्रियांनी आता अजून किती सहन करावे?

मुलींना पहिली मासिक पाळी आली रे आली कि तिला घरात, समाजात वावरायचा अधिकार संपतो. देवळाचे दरवाजे बंद होतात. का? तर मासिक पाळी हा  विटाळ असतो. असे म्हणतात.  एवढेच नाही तर काही स्त्रियांना मासिक पाळी मध्ये स्वयंपाक करण्याचा सुद्धा अधिकार नाही. पुजापाठ करण्याचा अधिकार नाही. तुळशी जवळ, फुलांच्या झाडाजवळ सुद्धा जाण्यास बंदी असते. लोक का अस वागतात कळतच नाही. स्त्रियांसाठी काय चांगल काय वाईट हे तेच ठरवतात. काही ठिकाणी तर पहिली पाळी आली कि मुलींच लग्न करून टाकतात. तिला अठरा वर्षे पूर्ण सुद्धा होऊ देत नाहीत. त्यांना काही उपदेश दिला तर ते म्हणतात कि ही आमच्या  घरची  रीत आहे आणि ती  पिढ्यानं पिढ्या चालत आलेली आहे; असे गर्वाने सांगतात. पण कमी वयात लग्न केल्यामुळे मुलीच्या जीवाला धोका असतो, ती आई होण्यास  पात्र नसते. पण तिच्यावर संसाराचा गाडा ओढून नेण्यासाठी जबरदस्तीने लादली जाते. मुलगी लवकर आई होण्यास पात्र नाही झाली तर लगेच बाहेरबांधा (जादू मंत्र ) करतात. पण तिला चांगल्या डॉक्टर कडे नेण्यासाठी थोडा विचारच करतील. या कारणामुळे मुलींना  प्रसूती मध्ये कुपोषित बाळ जन्माला येते. यात बाळ आणि आई दोघांच्या जीवाची चिंतच असते. बऱ्याच जाहिरातीत, अंगणवाडीत, हॉस्पिटल मध्ये, आणि इत्यादी ठिकाणी मुलींचं अठरा वर्षं पूर्ण झाल्याशिवाय लग्न करू नका म्हणून सांगतात. पण याचा परिणाम फक्त 75% लोकांवरच होतो बाकी 25% लोकांवर याचा काहीच परिणाम होत नाही. आज प्रत्येक ठिकाणी मुलगी/ महिला ह्या असुरक्षित आहेत. त्यांचं मानसिक शोषण केल जाते. बऱ्याच स्त्रिया  मानसिक गुलाम बनलेल्या आहेत. यात स्त्रियांचा सुद्धा बऱ्यापैकी वाटा आहे. स्त्रिया तरी  कूठ  एकमेकांच्या अडचणी समजून घेतात. एखाद्या स्त्री वर काही अन्याय होत असेल तर चुपचाप बघतात. “ते तिचं म्याटर आहे. जाऊदे अस म्हणतात.’ पण खंबीरपणे एकमेकींना साथ देत नाही; ही एक दुःखाची बाब आहे. या कारणानेच काही नराधमांची अजून हिम्मत वाढते. आणि बलात्कार इत्यादी घटनेत त्याचे रूपांतर होते. आता अजून किती सहन करावे?

 

~ दिक्षा गौतम इंगोले

   विभाग औरंगाबाद

जीवनानुभव…

जीवनात जसं वाटतं तसं घडतच असं नाही पण. अनेकदा असं काहीतरी घडतं जे आपल्याला अनपेक्षित असतं आणि त्यामुळे मिळणारे क्षण हे एक कटू अनुभव म्हणून कायम आयुष्यात सोबत राहतात. काही अनुभव हे गोड आठवणी देतात, तर काही अनुभव हे तितक्याच वेदना. पण या वेदनातुन केव्हातरी बाहेर पडायच असतं आणि नव्या जीवनाचं स्वागत करायचं असतं. पण तरीही या आठवणींचा कप्पा तसाच मनात घर करून राहतो. त्यामुळे त्याला किती महत्व द्यायचं हे आपल्या हातात असतं. त्याच अनुभवात न राहता, नव्याने आयुष्याकडे पाहिलं की वेदना हळू हळू कमी व्हायला लागतात. जीवनातला एक अनपेक्षित असा खूप महत्त्वाचा अनुभव तुम्हा सर्वांनाच सांगावासा वाटतोय.

शालेय प्रवास संपला आणि महाविद्यालयीन प्रवासाला सुरुवात झाली होती. 16 वर्षाची सखी आता मुक्त आयुष्याचा आनंद घेण्याच्या तयारीत हर्षाने नाचत होती. खूप आनंदी होती. तिने तिच्या आवडत्या महाविद्यालयात प्रवेश घेतला अन्  तिचं आयुष्य मुक्तपणे तिने जगायला सुरुवात केली होती. त्याचदरम्यान एके दिवशी तिची ओळख संजोग नावाच्या पुरुषाशी झाली. पुरुष असा उल्लेख केला कारण त्याच वय जवळ जवळ तिच्यापेक्षा दुप्पट होतं. त्याने जेव्हा पहिल्यांदा सखी ला पाहिलं तेव्हा जणू काही त्याने तिच्यात, त्याला अपेक्षित असलेल सावज शोधलं असावं. त्याच्या नजरेतले ते वेगळे भाव नजरेतली ती विकृत भावना सखी ओळखूच शकली नाही. संजोग सखी ला कोणत्या न कोणत्या कामाच्या निमित्ताने इमारतीतचं भेटू लागला. दोघेही एकाच इमारतीत राहत असल्याने भेटणं हे रोजचं झालं होतं. संजोग हा विवाहित असल्याने आणि वयाने मोठा असल्याने सखी त्याला मामा म्हणायची. त्याला सखी तिच्या लाघवी बोलण्याने , नुकत्याच वयात आलेल्या तिच्या शरीरयष्टी मुळे खूप भावली होती . तिच्याशी जवळीक साधता यावी तिला रोज बघता यावं म्हणून संजोग सखी च्या घरच्यांशी विश्वासाचं नातं तयार करू लागला. त्याचा सर्वांसोबतचा जिव्हाळा पाहून सखी चा तिच्या मामा बद्दलचा विश्वास आणखी दृढ होत गेला. सखी विश्वासाने मामाला म्हणजेच संजोग ला तिच्या कॉलेज मधल्या मजेशीर गमतीजमती , मजेशीर किस्से , कॉलेजात येता जाता घडलेल्या घटना ,  तिच्या आवडी निवडी सांगू लागली. ती खूप मुक्तपणे आपल्या भावना मांडत असायची, तिच्या मनात कधीच काहीच नसायचं. हळू हळू त्यांच्यात एक विश्वासाचं नातं तयार होऊ लागलं. पण संजोग च्या मनात काहीतरी वेगळंच चाललं होतं, याची चाहूल सखी ला अजिबातच नव्हती. 1 महिना उलटल्यावर संजोग ला त्याचा मोह अनावर होऊ लागला तो सखी ला मध्ये मध्ये एकट गाठू लागला आणि चाळे करू लागला. कधी तिला रस्त्यातच मिठी मारणं, कधी गालाची जबरदस्ती पापी घेणं, हे सगळं सखी ला अजिबातचं आवडतं नव्हतं. जणू काही तिचा विश्वास तुटल्या सारखंच हे घडत होतं. तिनं हे घरी सांगायचं ठरवलं, पण सखी चे आई बाबा हळव्या मनाचे आणि आजारी असल्याने त्यांना हा धक्का सहन होईल का ? हा तर मोठा प्रश्न तिच्या समोर होताचं; पण त्याचं बरोबर आपण हे घरी सांगितल्यावर आपले कॉलेज बंद होणार तर नाही ना? हा विचार तीच्या समोर आवासून उभा होता. आणि आपल्या घरचे वातावरण तर बिघडणार नाही ना? असे प्रश्न तिच्या मनात तयार झाले.

त्यामुळे तिने या संकटाशी एकटीनेच सामना करायचं ठरवलं. तिने संजोग शी संवाद बंद करण्याचा निर्णय घेतला. तिने तिची कॉलेज ला जाण्याची वेळ आणि जाण्याचा रस्ता ही बदलला पण संजोग हा सतत इमारती खाली उभं राहून तिची वाट पाहत राहायचा तो तिचा कॉलेज ला जाण्यासाठीचा रस्ता ही थांबवू लागला. तिला जबरदस्ती बोलण्याचा प्रयत्न करू लागला. सखी काहीच न बोलल्यामुळे जबरदस्ती तिची परवानगी न घेता तिला टॅक्सी ने सोडू लागला. तिच्या सोबत वेगवेगळ्या हरकती करू लागला . 16 वर्षाच्या सखीची मानसिक स्थिती ढासळत चालली होती. तिच्या मनाची अस्वस्थता तिला कुठे व्यक्त करावी हे कळत नव्हतं. आपल्या सोबत असं घडतंय हे ती कुणालाच सांगू शकत नव्हती. एके दिवशी संजोग कॉलेजच्या गेट वर तिला दिसला. तेव्हा सखी जास्त घाबरली! तिने तिच्या मैत्रिणींना माझ्या सोबतच रहा आपण एकत्र घरी जाऊ असं म्हटलं आणि रस्ता बदलून जाण्याचा निर्णय घेतला असता संजोग ने सर्वांसमक्ष कशाचाही विचार न करता तिला अडवलं आणि “मला खूप महत्त्वाचं बोलायचंय मला माझं उत्तर मिळालं की , मी तुला अजिबात त्रास देणार नाही, त्यामुळे प्लिज थांब आणि ऐक मी काय म्हणतोय ते”. असं संजोग म्हणाला सखीच्या मैत्रिणी ह्या प्रकारामुळे भांबावल्या आणि त्या तिथून निघून गेल्या. सखी खूप रागात होती, पण आपल्या सोबत कोण नाही हे पाहून ती आतून घाबरली. कारण हे प्रकरण आता थेट कॉलेजच्या गेट पर्यंत येऊन पोहोचल होतं. तरीही तिने हिम्मत करत म्हटलं बोला. काय बोलायचं ते! संजोग म्हणाला “माझं तुझ्यावर खुप प्रेम आहे, आणि तू मला हवी आहेस! तू फक्त माझी आहेस. तुझं माझ्यावर प्रेम आहे का ? हे मला ऎकायचंय”. सखी ला राग अनावर झाला. आणि तिने एका दमात म्हटल नाही. कधीच नाही. शी! मला खूप लाज वाटतेय ज्याला मी मामा म्हणतेय आज तो मला मिळवण्याच्या आणि माझ्यावर हक्क गाजवण्याच्या गोष्टी करतोय. सखी तिथून रागाने निघणार इतक्यात संजोग तिचा घट्ट हात पकडून आवळतो, तिला धमक्या देऊ लागतो. ह्या प्रकारा मुळे सखी खूप जास्त हतबल होते. कॉलेज च्या आवारात कोणालाही काही कळू नये म्हणुन शांत राहते. तिला कॉलेज च्या बाहेरच सगळ्या देखत संजोग उचलून टॅक्सी मध्ये फेकतो आणि टॅक्सी वाल्याला लॉज वर चा पत्ता सांगतो. सखी 16 वर्षाची पण तितकीच निरागस मुलगी. तिला कुठे आणि कशाला घेऊन चालला आहे, याची कल्पना येत नाही. टॅक्सी वाला सखी कडे उदास भावनेने पाहतो. पण त्याच्या या उदासीनतेला जास्तीचा पैसा क्षणात बदलतो.

लॉज वर घेऊन गेलेल्या ठिकाणी सखी ला संजोग सांगतो! “अजिबात आरडा ओरडा करायचा नाही. कोणी काही विचारलं की सांगायचं मी माझ्या मर्जीने इथे आली आहे. नाहीतर तुझ्या आई बापाला आज काही मी जिता सोडत नसतो.” सखीचा आई बाबांवर खूप जीव. ती हतबल होऊन जे सांगितलंय तसच वागते. संजोग तिला एका खोलीत घेऊन बेड वर जोरात आदळतो. तिला म्हणतो “आज मी तुला दाखवतो! माझं तुझ्यावर किती प्रेम आहे. आणि ते मिळवण्यासाठी मी काय करू शकतो. तुला खूप माज आहे ना! तुझ्या छान असण्याचा, आज या सौंदर्यावर मी माझा हक्क दाखवतो”. सखी खूप विरोध करते पण संजोग काहीही ऐकत नाही. तो सखीच्या जवळ जातो आणि तिची ओढणी बाजूला सारतो. सखी त्याला विनवणी करते हे खुप चुकीचं आहे प्लिज मला सोडा. संजोग चा स्वतःवरचा ताबा सुटतो. तो सखी ला आणखी जवळ खेचनार इतक्यात संजोग ला एक फोन येतो. त्याला तो फोन महत्त्वाचा वाटतो म्हणून तो उचलतो आणि फोन वरचा समोर असलेला संजोग चा मित्र मुलीचं सील तुटलं की रक्त येईल, ती बेशुद्ध होईल, खुप महागात पडेल तुला, त्यामुळे बोंभाटा होईल. त्यामुळे तू तिथून निघ, असा त्याचा मित्र त्याला सल्ला देतो. सखी आणखी घाबरते. संजोग सखी ला जबरदस्ती चुंबन देऊन तिच्या ओठांचा चावा घेत “माझं तुझ्यावर खूप प्रेम आहे, त्यामुळे तुला काही होऊ नये म्हणून मी आज तुला काहीही न करता घरी सोडतोय, पण तू माझी आहेस हे लक्षात ठेव” असं बोलून तिला इमारती बाहेर सोडतो. तो दिवस, ती घटना , तो विकृत स्पर्श, ह्या साऱ्या गोष्टींचा  सखीच्या मनावर खूप मोठा आघात होतो. तो धक्का, तो प्रसंग तिच्या जीवनाचा मोठा आणि वाईट अनुभव म्हणून तिच्या आठवणीत राहतो. ही आठवण हा धक्का पुसण्यासाठीचा आधार ती शोधत राहते पुन्हा नव्याने उभं राहण्यासाठी पण तिला त्यातून बाहेर येता येत नाही.

हा अनुभव सखी ला माणस ओळखणं शिकवून जातो. या घटनेनंतर सखी कोलमडते पण ती हिमतीनं उभ राहण्या साठी पुढे ही घटनाच तिचा आधार ठरते. या कठीण प्रसंगाला सामोरं जाण्यासाठी हा जीवनानुभव तिचा मार्गदर्शक ठरतो तो कायमचं! कारण ती जेव्हा या घटनेतून सावरते, तेव्हा ती अनेक मुलींचा आधार होते, आणि ती त्यांना लढण्यासाठी ,बोलण्यासाठी, व्यक्त होण्यासाठी, अन्यायाला वाचा फोडण्यासाठीची प्रेरणा देत राहते. कारण ती तिच्यात या घटनेवर बोलण्याची जेव्हा हिम्मत आणते. तो वर ती व्यक्ती कायमची पसार झालेली असते. जे तिच्यासोबत घडलं ते इतर कोणासोबत घडू नये, यासाठी ती आजही तिचं काम चालूच ठेवते. कारण तो व्रण ती जखम कायम सखीच्या मनात भळभळत राहते एका कटू अनुभवासारखी…

~ ऍड. अनुराधा शोभा भगवान नारकर

विभाग-मुंबई

किसान आंदोलन…

2014 से भारत मे बीजेपी सरकार का राज चल रहा है। बीजेपी सरकार पूरी तरह से देश में लोकतंत्र की जगह राजतंत्र चला रही है। भारत देश को हिंदुराष्ट्र बनाने जा रही है। देश को हिंदू राष्ट्र मे परिवर्तन करने कीे कोशिश में बीजेपी ने भारत के कानून में कुल मिला के 104 अमेंडमेंट की है। प्रमुख 370 रद्द किया गया। CAA/NRC को लाया गया, तीन तलाक, लेबर लॉ अमेनडमेंट ओर अब किसान बिल, यह सब कानून बीजेपी सरकारने बहुमत के जोर पर असंवैधानिक रूप से लागू किया है। जिसके लिए जनता ने हमेशा विरोध किया है। लेकिन किसान आंदोलन से पहले वाले आंदोलन जैसे CAA/NRC का दिल्ली मे जो आंदोलन था, प्रोटेस्ट था, उसे शक्तिप्रदर्शन से असफल किया गया। इसी तरह से बाकी सारी आंदोलको को बीजेपी ने खत्म किया है। लेकिन किसानों का आंदोलन वह इतनी आसानी से शक्ती का इस्तेमाल करके भी बंद नही कर सकते। क्योंकि किसानों का आंदोलन आंतरराष्ट्रीय स्तर पर सारी दुनिया देख रही है। सोशल मीडिया और इंटरनेट आंदोलन से जुडा हुआ है। इसलिये बीजेपी सरकार आंदोलन को पोलीस पावर दिखा के ऐसे बंद नही कर सकते। इसलिए किसानों से बात करके इस समस्या का उपाय धुंढा जा रहा है। लेकिन बीजेपी अभी भी इस कानून को सही बता रही है। बीजेपी का कहना है कि, कानून किसान के विकास के लिए बनाया गया है। ये पूरी तरह से किसानों की हित मे है। लेकिन किसान कहता है कि यह कानून किसानों के हित मे नही है। यह कानून अदानी ओर अंबानी जैसे बड़े बड़े व्यापारियों के हित में है।

आखिर यह बिल है क्या? और इसका विरोध देशभर में क्यों हो रहा है? इसीलिए हमे यह बिल जानना भी जरुरी है।

1) स्टॉक लिस्ट फ्री कर दी गई है, सरकार का कहना है कि, किसान और व्यापारी अनाज का भंडारण कर सकते है। लेकिन किसान का कहना है की, इससे हमे कोई फायदा नही होगा। क्योंकी हम अनाज का भंडारण पहले से ही करते आ रहे है, ओर मंडी में बेचते थे। लेकिन अब व्यापारीयो को अनाज का भंडारण करने की आजादी मिलेगी और फिर अपने मर्जी के दाम से अनाज को मेहंगा बेच सकते है। जो नाही किसान को फायदा दिलाएगा और ना ही उपभोक्ता को। इसलिए यह बिल किसान नही चाहते है।

2) दुसरा बिल कॉन्ट्रॅक्ट फार्मिंग बताता है। जिसमें किसान और व्यापारियों के बीच मे कॉन्ट्रॅक्ट होगा। लेकीन इस में किसान विरोध करते है, क्योंकि वो जानते है कि, इस तरह से हम अपना पुरा अनाज कही भी बेच नही पायेंगे। और कॉन्ट्रॅक्ट दो लोगों में होता है, जो समान होते है। यहा पर व्यापारी सशक्त है और किसान उतना सशक्त नही है। अगर कॉन्ट्रॅक्ट में कोई गडबडी होती है, किसान के साथ कुछ भी अन्याय होता है। तो किसान को कोर्ट मे जाने का अधिकार भी नही है। किसान सिर्फ डी.जी.एम. के ऑफिस मे शिकायत कर सकता है। उसे वहा पर न्याय नही मिल पायेगा। इसलिए किसान इस बिल का विरोध करते है।

3) तिसरा बिल फ्री मार्केट: जिसमें सरकार कहती है कि, किसान अपना अनाज किसी भी मंडी मे बेॅच सकता है। उसे इसकी आजादी है। किसान कहता है कि, हमे अपना अनाज अपनी मर्जीसे कही भी बेचने की आजादी पहले से हासिल थी। लेकिन हम चाहते है की, सरकार हम से सरकारी मंडी के जरिये अनाज खरिदे। सरकारी मंडी बहुत जगा पर नही है। इसलिए किसान को ट्रांसपोर्टेशन का काफी खर्चा होता है। इसलिए किसान चाहता है कि, सरकारी मंडीया बढाई जाने चाहीए। क्योंकी सरकारी मंडी मे शुल्क तय किया जाता है। रजिस्ट्रेशन होता है। रेकॉर्डिंग होती है। और सरकारी कानून लागू होता है। प्रायव्हेट मंडी में यह सब नही होता है। इसलिए किसान चाहता है, एम.एस.पी. को कानूनी कर के हमे सरकारी मंडीया बना कर दी जाए। या सरकारी मंडी में हि एम.एस.पी को कानूनी करके हमारा अनाज सरकार खरीदे।

दरअसल बीजेपी सरकार का कहना है कि, हम आधुनिकता का इस्तेमाल करके किसान बिल बेहतर बनाए हुए है, और वह किसानों के हित में है। वो अमेरिका का पैटन लाना चाहते है, जब कि अमेरिका का खेती का पर्सेंटेज 11/2 % है, वहा कॉन्ट्रॅक्ट फार्मिंग होती है। लेकिन भारत कृषिप्रधान देश है। यहाँ का किसान पूरे ईमानदारी से खेती करता है, और करना भी चाहता है। किसान सरकार के साथ जुड़कर खेती करना चाहता है। इसलिए किसान अपनी आजादी नही खोना चाहता और किसानों का कहना है की, सरकारने इस बिल के बारे मे किसी भी किसान के संघटनों को, किसी भी तरह का विचार, विमर्श नही किया था। और किसी भी किसानी संघटनों ने इस बिल की मांग नही की थी। और कोई भी किसानों का संघटन इस बिल का समर्थन नही करता है। इसलिए भारत के सभी किसान इस बिल का विरोध करते है। इसलिए पंजाब, हरियाणा से किसान दिल्ली मे प्रधानमंत्री मोदी जी से बात करने के लिए दिल्ली आ रहे थे। लेकिन बीजेपी सरकार किसानों का बिल बदलना नही चाहती है। इसलिए उन्होने किसानों को दिल्ली में आने से मना कर दिया। किसान दिल्ली के बॉर्डर पे रुके हुए है। बीजेपी सरकारने आम आदमी पार्टी के चीफ मिनिस्टर श्री. अरविंद केजरीवाल जी से यह कहा था कि, दिल्ली के स्टेडियम मे किसानों को डिटेन किया जाए। और उनको बंदी बनाया जाए। ताकि आंदोलन असफल हो। लेकिन अरविंद केजरीवाल जीने ऐसा ना करते हुए, किसानों के आंदोलन का समर्थन किया है।

 

बीजेपी सरकार किसानों से बात कर रही है, लेकिन बिल वापस लेने के हित में नही है। और किसान इस बिल को रद्द करना चाहते है। किसान पीछे हटने वाले नही है, इसलिए बीजेपी सरकार आंदोलन को गलत तरीके से बदनाम कर रही है। बीजेपी के मंत्रीओं ने किसानों को आतंकवादी कहा है। तुकडे तुकडे गैंग कहा है। और विदेशी लोग इस आंदोलन को फंडिंग कर रहे है, इस तरह का आरोप लगाया गया है। किसान बहोत नाराज है, उन्होने टोल बंद करने का आंदोलन किया है। दिल्ली में प्रवेश करने की कोशिश करते है, तो पुलिस आंदोलन कर्ताओं को टारगेट करती है। पुलिस ने काफी लोगों को भीतर किया है। आंदोलन के उन्नीस वे दिन पे सभी किसानों ने उपवास रख के इस बिल का विरोध किया है। आम आदमी के सभी कार्यकर्ताओ ने भी उपवास रखा था। और देश की सभी समर्थको ने किसान आंदोलन के समर्थन में उपवास रखा था। फिर भी आज आंदोलन का 20 वा दिन है। बीजेपी सरकार बिल वापस नही लेने वाली है, ऐसा ही बोल रही है। इसलिए सभी राज्यों के किसान, मजदूर, समाज सेवक, वकील, संस्था, नागरिक मिलकर आंदोलन कर रहे है।

कोई भी कानून जनता के हित के लिए बनाया जाता है। अगर जनता किसी भी कानून का विरोध करती है, तो इसका मतलब यही है की, वो कानून गलत है। इसलिए इस कानून का रद्द होना जरुरी है। किसान पीछे नही हटेंगे। उनके परिवार भी इस आंदोलन में शामिल हो चुके है। छह महिने की पुरी तयारी के साथ किसान आंदोलन कर रहे है। और जनता भी किसानो का समर्थन कर रही है। बीजेपी सरकार अपनी बात पर अडी हुई है। सारी दुनिया का लक्ष किसान आंदोलन पर है। इसलिए अच्छा होगा कि इस आंदोलन को ध्यान में रखते हुए, प्रधानमंत्री मोदी जी और राष्ट्रपती कोविंद जी इन दोनों ने अपने विशेष अधिकार का इस्तेमाल करके इस कानून को रद्द करना चाहिये। क्योंकि भारत देश कृषि प्रधान देश है। भारत का किसान खुश होगा, तो सब खुश होंगे। सरकार जनता के लिए होनी चाहिए, व्यापारीओं के लिए नही।

~  निर्मल भारतीय मानवतावादी समाज

    विभाग-नवी मुंबई