अण्णाभाऊ आज असते तर…!

माझी मैना गावाकडे राहिली…! ही लावणी ऐकली की नाव आठवत ते साहित्यरत्न अण्णाभाऊ साठे यांच. क्रांतीची ठिणगी पेटवून अन्यायाविरुद्ध लढणाऱ्या  या थोर अण्णाभाऊ साठे यांची आज 101 वी जयंती आहे. महाराष्ट्राचे लाडके अण्णाभाऊ साठे म्हणून ओळखले जाणारे तुकाराम भाऊराव साठे हे क्रांतिकारक, कथाकार, समाजसुधारक, कादंबरीकार, नाटककार, कवी, प्रयोगशील कलावंत आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत महत्वपूर्ण लढा देणारे प्रतिभावंत लोकशाहीर होते. अण्णाभाऊंनी २१ कथासंग्रह आणि मराठी भाषेत ३५ कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. त्यांच्या या कथा-कादंबऱ्यांचे २२ परकीय भाषांत भाषांतरे झाली आहेत. अण्णाभाऊ हे पोवाडा आणि लावणीच्या माध्यमातून जनसमुदायामध्ये लोकप्रिय बनले आणि त्यांच्या या शैलीमुळे त्यांच कार्य जनतेपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली. 

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि गोवा मुक्ती संग्राम या चळवळींमध्ये त्यांनी शाहिरीतून दिलेले योगदान अत्यंत महत्त्वाचे ठरत. अण्णाभाऊंनी त्यांच्या काही कथासंग्रहातून महिलांची पौराणिक प्रतिभा नाकारली आहे आणि महिला आणि पुरुष यांना समान पातळीवर ठेऊन  प्राधान्य दिले आहे. अण्णाभाऊ हे शाळेत शिकलेले नाहीत. शाळेत गेल्यानंतर तेथील होणाऱ्या जाती-जाती मधील भेदभावामुळे त्यांनी शाळा सोडून दिली. अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्त्याच योगदान हे महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत महत्त्वपूर्ण ठरलेल असून देखील पण, आजच्या आधुनिक काळामध्ये जनसमुदायाला त्यांच्या बद्दल पाहिजे तेवढं माहीत नाही. का? 

आजच्या विज्ञान काळात अण्णांभाऊच्या साहित्याची दखल हवी तशी घेतली गेली जात नाही. फक्त जयंती व पुण्यतिथी निमित्तच अभिवादन केले जाते. त्यांचे साहित्य केवळ एका जाती-धर्मा पुरते मर्यादित कधीच नव्हते. आजच्या पिढीने त्यांच्या साहित्याची महिती करून घेणं तितकंच गरजेचं आहे तेव्हाच त्यांना अण्णाभाऊ कळतील.

आज त्यांना अभिवादन करताना आजच्या वर्तमान परिस्थितीत जर अण्णाभाऊ असते तर…? असा प्रश्न सहजच मनात आला. आधुनिक काळामध्ये स्त्री ही प्रत्येक क्षेत्रात कार्यरत आहे, तरी देखील स्त्री वर अन्याय-अत्याचार होत असलेले दिसतात. आधुनिक काळ हा इतका भ्रष्ट झाला आहे की न्याय देखिल आज विकत घेतला जात आहे. आज राज्यपद्धती, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही या साऱ्या मूल्यांची अगदी हेळसांडच करून ठेवली आहे. नीट-नेटका राज्यकारभार, कर्तव्यदक्ष सरकार, भ्रष्टाचारविना व्यवहार, यांच कुठेही आज जतन होत असताना दिसत नाही. आज समाजामध्ये होणार शिक्षणाच व्यवहारिकरण, गुन्हेगारी, जाती-धर्मात होणार राजकारण या सर्व गोष्टी आज हळूहळू समाज पोखरत जात आहेत. आज अण्णाभाऊ असते तर त्यांनी त्यांच्या साहित्यातून अन्याय-अत्याचाराविरोधात लढा दिला असता. आज जर अण्णाभाऊ असते तर त्यांनी जातीव्यवस्था, गरीबी, शिक्षणाचं होणार बाजारीकरण, भ्रष्ट राजकारण यांची मक्तेदारी थांबवली असती. आज समजामध्ये होणाऱ्या अत्याचारांच्या घटना घडल्या नसत्या. अन्याय आणि अत्याचाराच्या विरोधात त्यांनी साहित्यातून आवाज उठवून त्याला आळा बसवून आजच्या समाजाला त्यांनी योग्य मार्गदर्शन केले असते. 

समाजामध्ये आज परिवर्तन होणे गरजेचे आहे. योग्य तिथे बदल घडवून आणून ते परिवर्तन करण्याकरता आज आपल्याला अण्णाभाऊ सारख्या थोर क्रांतीकारांनी दिलेले विचार आपल्या अंगी आणले पाहिजेत.  तरच आणि तरच आज हा समाज खऱ्या अर्थानं समृद्ध होइल..!

आज ती वेळ आलेली आहे खऱ्या अर्थाने आपण स्वतः अण्णाभाऊ बनून गुलामगिरीने जखडलेल्या बेड्या तोडण्याची. आता वेळ आली आहे आजच्या सडक्या न्याय व्यवस्थेला खडा सवाल करून समाजाला पोखरत जाणाऱ्या भ्रष्ट राजकारण्यांना धडा शिकवण्याची. त्यासाठी प्रत्येकाने  अण्णाभाऊचे विचार आपल्या मनी रुजवले पाहिजे. त्यांच्या जयंतीनिमित्त आज अण्णाभाऊंच्या कार्याला दिलेला हा उजाळा.

~ आरती इंगळे

 विभाग – मुंबई 

पुन्हा विचार करावा लागेल………….

“पुन्हा विचार करावा लागेल. असे मी का आणि कशासाठी बोलत आहे. असा
प्रश्न आपल्याला पडला असेल. याचे सविस्तर स्पष्टीकरण देत आहे. गेल्या अनेक
दिवसांपासुन देशातील परिस्थिती पाहता, निरिक्षण करता अनेक प्रश्न निर्माण झाले
आहेत. प्रश्नांची उकल करताना काही महत्त्वाच्या बाबी समोर आल्या. तर म्हटल
आपल्या सोबत शेअर कराव्यात. देशावर-राज्यांवर अनेक संकटे आली, मात्र तरी
देशातील-राज्यातील लोक तसेच खंबीरपणे उभे आहेत. यात काही संकटे
मानवनिर्मित तर काही नैसर्गिक आहेत. यातील काही मुख्य संकटांना थोड समजुन
घेऊ- यातील कोरोना महामारी व महामारी दरम्यान केलेले अनियोजित
लॉकडाऊन, सेंच्युरी केलेले इंधनांचे दर, निसर्ग आणि तौंक्ते चक्रिवादळे, आणि
गेल्या काही दिवसात झालेली अतिवृष्टी; या सर्वामुळे देशातील नागरीक दिन-
लाचार-हतबल-निराश झाला आहे. वाली नसताना किंवा संकटात बुडताना
शेवटचा आशेचा किरण जेव्हा मावळतो, आणि आशा सोडली जाते; मात्र त्यानंतर
एकदा शेवटाचा अंतर्मनातून जसा आपण उमेदीने प्रयत्न करतो, तसा प्रयत्न देशातील
सामान्य नागरीक दररोज करत आहे. व आज आपण खंबीर आहोत यांची ग्वाही देत
असतो.
या नागरिकांच्या हिताचा व कल्याणाचा कधी ही निखळ विचार सध्यातरी 
केला जात नाही असे चित्र आपण पाहत आहोत. शहरांपासुन ते अगदी गाव आणि
गावकुसाबाहेर राहणारा प्रत्येक माणुस दररोज त्यांच्या मूलभूत हक्कांसाठी,
अधिकारासाठी तिळतिळ तुटताना दिसतो. आपला देश स्वातंत्र्य होऊन 74 वर्ष
गेली मात्र तरी ही स्वातंत्र्य भारतातील नागरीकांना विकास कसा असतो? मूलभूत
हक्क-अधिकार काय असतात? याबद्दल अनेकदा पुसटशी ओळख देखील नसते.
अनेकांना “असेच जीवन असते” असे वाटू लागते. माझ्याप्रमाणे काहिंच्या मनात
अनेक प्रश्न ही पडतात. –
विकास का होत नाही?
का आज ही शासनाची मदत वेळेवर पोहचत नाही?

का जनतेला जनताच मदत करताना दिसते?
हे प्रश्न काल परवाच्या नैसर्गिक आपत्तीनंतर पडले आहेत. राजकारणी व
सरकारे येतात आणि यात दोष केवळ इतरांचा आहे; असे भासवून आणि
जनमाणसात ठसवून स्वत:ची बाजू अगदी त्यांच्या स्वच्छ कडक शुभ्र कपडांवाणी
करुन मस्त पाच पन्नास माणसांचा ताफा घेऊन निघुन जातात. जाण्यापुर्वी ते
एखाद्या जिल्हाधिकार्याला किंवा तत्सम संबंधित अधिकार्याला रुबाबात कॉल
करतात आणि त्या पदवीधर-उच्च शिक्षित अधिकार्याला अरे-तुरे करत धमकीवजा
इशारा देतात. विरोधकांवर ताशेरे ओढतात, पदावर असणाऱ्या  मंत्र्यांना –“आम्ही
कोणाला ओळखत नाही” असे निकृष्ट दर्जाचे वक्तव्य करतात. आणि मग असा
एखादा नेता जनतेतील आक्रोशाला भाळला जातो. मग अशाच वृत्तीचा आणि
धाटणीचा नेता हवा आहे, असे जनतेत रुजवुन जातात.
मात्र मग इथे प्रश्न निर्माण होतो, तो म्हणजे या प्रशासकिय यंत्रणेतील हे सर्व
अधिकारी असंवेदनशील का बनत आहेत?
  का राजकिय नेते या उच्च आणि अधिकारसंपन्न अधिकाऱ्याशी असे निकृष्ट
भाषा वापरतात किंवा कृष्ट वर्तन करतात.? जेव्हा एखादा नेता अशा अधिकाऱ्याची
उचलबांगडी करतो, प्रश्न उभे करतो, त्यावेळी कायद्यांच्या नियमात काम करणारा
हा अधिकारी मुक गिळुन गप्प होतो. दबावाखातर तो अनेक नियमांच्या बाहेर
जाऊन काम करतो. तर कधी कधी नियमात असुन देखिल निराश मानसिकतेतुन
आणि दबावांखातर तो त्यांचे अ‍ॅक्शन प्लॅन बनवत असतो. अनेकदा या
अधिकाऱ्यांचे म्हणणे असते कि, जे कायद्यात लिहलेले आहे तेच करणे त्यांना
बंधनकारक असते. संसद भवनातून बनणारे कागद त्यांच्यासाठी आवश्यक असतात.
त्यांनी कोणतेही नवे बदल केल्यास ते अडचणीत येऊ शकतात. त्यांना सेवा-नोकरी
गमवावी लागेल. या भितीपोटी ते बघ्याची किंवा कधी कधी दबावाखाली
असंवैधानिक पाऊले उचलतात. तर कधी कधी अधिकारी असुन, सर्व अधिकारसंपन्न
असुन देखील ते स्वतंत्र विचार करुन त्यांची कामे प्रामाणिकपणे करु शकत नाहीत. 

आता प्रश्न असा आहे- जर सर्व प्रशासकिय अधिकाऱ्यांना नियमा बाहेर जात
येत नसेल तर मग ते तरी काय करतील? मग आता याचे उत्तर इथे आहे. हे पांढऱ्या
शुभ्र कडक कपड्यातील माणसे; प्रति पाच वर्षानी लोकांकडे येऊन मतांची भिक
मागतात-परिणामी पैसा उकळतात आणि जनता आपले लोकप्रतिनिधी म्हणुन
विश्वास ठेवुन त्या व्यक्तिला निवडून देतात – जेणेकरुन जनतेचे प्रश्न, समस्या,
कल्याणाच्या सुविधा देतील. मात्र हे निवडून दिलेले लोकप्रतिनिधी कायद्यात बदल
न करता, नव्या जनतेच्या कल्याणाच्या पॉलिसीस न बनवता, चौकटीत बंद
असणाऱ्या  अधिकाऱ्यांना वेठिस धरतात. आता मला सांगा- सरकार म्हणजे कोण
असते. कार्यकारी यंत्रणा की संसदेत नियम-कानुन बनवणारे लोकप्रतिनिधी?
कार्यकारी (एडमिनिस्ट्रेशन) यंत्रणा बनवलेल्या लोकहिताच्या योजनांना पुरेपुर
अमलबजावणीने लागू करतात. नियम बनवत नाहीत. नवे नियम किंवा नव्या
काळानुसार दुरुस्त्या हे तेच पांढऱ्या  कपड्यातील लोकप्रतिनिधी करतात. मात्र
प्रत्यक्षात इथे या दोन्ही ही यंत्रणा एकमेकांना दोष देत असतात. खरतर
लोकप्रतिनिधिनींचे काम हे जनमाणसात जाऊन प्रत्यक्ष जनतेचे प्रश्न समजुन घेणे,
समस्या सोडवणे, नव्या समस्या शोधणे आणि पॉलिसी मेकिंग साठी आवश्यक
लागणारी अभ्यास माहिती देऊन संसदेच्या पटलावर मांडून निराकरण करणारे
कायदे बनवणे.
मग हे करतात तरी काय ? तर काल परवाचा होणारा सरपंच असो किंवा
मंत्री महोदय असो ते स्वत:चाच विकास करतात, घर-गाडी-बंगला अशी त्यांची
प्रगती होते. पण मग या उच्च पदावर पदवीधर आणि अधिकारसंपन्न असणारे
प्रशासकिय अधिकारी काय बिचारे असतात का? मुलाखती दरम्यान शपथा आणि
प्रामाणिकतेच्या कसोटीवर पारखुन येतात ना?
मग, का ते त्यांच्या अधिकारांचा उपयोग जनकल्याणासाठी करत नाहीत?
असणाऱ्या सुविधांची अमलबजावणी का जबाबदारीने किंवा प्रामाणिकपणे करत
नाहीत? का राजकिय दबावाखाली येतात? मुख्यत: प्रशासकिय यंत्रणा एक स्वतंत्र
यंत्रणा आहे. इथे आढवा येतो तो राजकिय हस्तक्षेप !! तो अनेकदा असायला ही हवा
पारदर्शकता आणण्यासाठी ! मात्र इथे उलटे असते, इथे दबाव असतो, नाहितर
बदल्यांवर बदल्या केल्या जातात. काही सच्चे आणि प्रामाणिक प्रशासकिय अधिकारी

असतात. मात्र ते वाढत्या अनावश्यक हस्तक्षेपाला कंटाळुन सेवानिवृती घेतात.
आणि “एक्टिव्हीस्ट” म्हणुन स्वतंत्रपणे जनवकालत करतात. अशी अनेक उदाहरणे
आपल्याला माहित असतील. या प्रशासकिय अधिकारांची मानसिकता अशी
निराश-नैराश्यवादी-असंवेदनशील बनते त्याला अनावश्यक केलेला हस्तक्षेप
कारणीभुत असतो. या हस्तक्षेपाचा आणि दबावाचा परिणाम समाजावर होत आहे.
अनेक नवतरुण या सेवा क्षेत्रात जाण्यास नकार आणि निराशा दर्शवतात. कारण
इथे असलेले अधिकार वापरता येत नाहित. नवे काही करता येत नाही.
राजकारणांच्या दबावातच काम करावे लागत असते. त्यामुळे एक नकाराची कुरकुर
असते, मात्र एक उलटपक्षी भाग ही आहे, तो म्हणजे पदाचा वेगळा गर्व ही येतो.
अधिकारसंपन्न वर्दी, मान-सन्मानाच्या चर्चा, ऐशा-आरामाची नोकरी,
वृध्दापकाळात सुरक्षा- सुरक्षित वेतन यामुळे अनेक जण या सेवा क्षेत्रात जातात.
मात्र पुढे जावुन ते त्याच निराश-नैराश्यवादी- असंवेदनशील मानसिकतेचे
म्हणजेच  एका कानाने एकुन दुसऱ्या कानाने सोडणारे साहेब बनतात. आणि मग
या साहेबांच्या समोर सामान्य जनतेला हाँजीहाँजी करावी लागते. त्यावेळी त्यांना
मुलाखतीदरम्यान दिलेल्या “आर्टीफिशल” उत्तराची जराही आठवण होत नाही.
प्रशासकिय अधिकारी प्रामाणिकपणे काम करत नाही म्हणुन राजकिय
हस्तक्षेप होतो. हा हस्तक्षेप पारदर्शकता आणण्यासाठीच न राहता धमक्या-दबाव-
बदल्या इतवर पोचतो, तेव्हा मात्र काम करणारे अधिकारी हतबल होतात.
दबावातच काम करायचे आहे असे स्विकारुन ते त्या त्या राजकारण्यांचे कटपुतल्या
बनतात. आणि ज्यांना काम आधीच करायचे नव्हते ते अधिकारी मग “सरकारी
काम आणि बारा महिने थांब” या पॉलिसीच्या आधारावर अनेक जनतेच्या कामात
टाळाटाळ करत असतात. मग पुन्हा यांना त्यांची जागा दाखवण्यासाठी राजकिय
हस्तक्षेप येतो, तोंडाला काळे फसणे, काठ्या-तलवारी च्या जीवावर गुंडेगिरी
करणारे लोकप्रतिनिधी हल्ली गल्ली गल्लीत दिसतात. हि प्रक्रिया एखाद्या
चक्राप्रमाणे तिथेच गोळाकार फिरत असते आणि जनतेला भुवळ(चक्कर) आणुन
सोडते.
आतापर्यंत तुम्हाला प्रशासकिय अधिकारी चांगले-वाईट तर राजकिय नेते
चांगले-वाईट होताना दिसले असतील. यात विकास केवळ गटांगळ्या खात असतो.

खरतर या दोन्ही यंत्रणा परस्परावलंबी आणि पुरक असतात. मग त्या पुरक किंवा
परस्परावलंबी का नाहीत- त्याचे एकमेव कारण आहे ते म्हणजे “मुल्यांचा अभाव!!!”
काय मुल्य इतकी गरजेची असतात का? त्याचे उत्तर आहे होय, मुल्यांच्या
आधारावरच आज विश्व तग धरुन आहे. आणि जर नसेल तर त्याचा अंत लवकरच
असेल. उदाहरणासाठी एक मुल्य सांगतो- प्रेम!!! हे नसते तर रक्तसंहार झाला
असता. संपुन गेली असती मानवी जात ! एकमेकांच्या प्रेमापोटी आपण अनेकांना
पाठिशी घालून अनेक तडजोडी करत असतो. आणि  म्हणुन मला माझ्या
दृष्टिकोणातून मुल्य इथे नसल्याची प्रचिती येते. या सर्वांमध्ये “प्रामाणिकपणा,
उत्तरदायित्व, समता/समानता आणि मानवतावादी दृष्टिकोण ही मुल्य गहाळ
असल्यामुळे हे असे अधिकारी तयार होतात. जे मुलाखती दरम्यान निवडीसाठी
मुल्यांचा पाढा वाचतात आणि निवड झाली तीच मुल्य विसरुन जातात. हा
फॉर्म्युला तिथे राजकिय नेत्याना ही लागू होतो. ते वस्त्या-वस्त्यात येतात.
आश्वासनांचा, विकासाचा, समस्या निर्मूलनाचा जाहिरनामा घेऊन येतात आणि
निवडुन आले कि त्याच जाहिरनाम्याच्याच कागदावर जनतेच्या प्रश्नांची भेळ घेऊन
खातात.
प्रामाणिकपणा असता तर कामे नियोजित झाली असती. उत्तरदायित्व असते
तर जबाबदारीने कामे केली गेली असती. समता आणि समानता असती तर
शेवटातील शेवटच्याचा ही समान विकास आणि प्रगती झाली असती.
मानवतावादी दृष्टिकोण असता तर त्यांच्या नजरा सतत कष्टकरांना-दिन-दलितांना-
दुबळ्या-मागासांना, सामान्य जनतेला उत्थानकडेच घेऊन गेल्या असत्या. यात
पारदर्शकता आणावी लागली नसती. मदत मागावी लागली नसती, हस्तक्षेप करावा
लागला नसता. सगळं कस बहु-जनांच्या हिताचे आणि सुखाचे झाले असते. म्हणुन
म्हणत होतो- पुन्हा विचार करावा लागेल. मुल्य शिकवली जात नाहीत, ती
रुजवली जातात. घराच्या, शालेच्या, प्रत्येक इयत्तेच्या वर्गा-वर्गात आणि शब्दा-
शब्दात वारंवार मुल्यांची जोड दिली तर कृतीत ती सहज फुलू लागतील. सक्तीच्या
विषयातून शिक्षणात मुल्यांना पुन्हा आणावे लागेल. लोकशाही मुल्य आणि
सामाजिक मुल्य यांची जोड आज ही परिवर्तन करताना गल्ल्या – गल्ल्यान मध्ये

दिसत आहेत. सामान्य माणुस बनुन तर कधी कधी संस्था-संघटनेतून योगदान देत
आहेत.
त्यामुळे आपल्याला पुन्हा विचार करावा लागेल. या लोकशाही आणि सामाजिक
मुल्यांची पेरणी देखील मुल्यांच्याच आधारावर करावी लागेल. तेव्हा कुठे माणुस
समृध्द होईल, आणि बघता बघता माणसांची देहमाणुसे होतील.
धन्यवाद !


– अमित शालिनी शंकर पवार.
 विभाग – हैदराबाद

शहर निर्माते…श्रमिक कामगार !

                 शहरांना स्वच्छ करणारे कोण ? शहरांची निगा राखणारे कोण? शहरांचे निर्माणकर्ते कोण?  “पृथ्वी ही शेष नागाच्या मस्तकावर तरलेली नसून कष्टकरी व कामगारांच्या तळहातावर तरलेली आहे” साहित्यिक, लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांचे हे वाक्य आजच्या परिस्थितीची वास्तविकता दर्शवते. आज जगभरात आपण पाहत असलेली शहरांची, गावांची, खेड्या-पाड्यांची सुंदरता ही आपल्यातल्या प्रत्येक कामगारांची कला आहे, त्यांचे कष्ट आहे.

         कामगारांना त्यांचे हक्क अधिकार मिळण्यासाठी आपल्यातील काही नेत्यांनी आंदोलने – चळवळी उभ्या  केल्या, हक्कांची लढाई लढण्यासाठी कामगारांनी पूर्ण योगदान दिले. कामगार हक्कांसाठी भारतामध्येच नव्हे तर संपूर्ण जगभरात चळवळी उभ्या राहिल्या. कामगारांचा इतिहास पाहिला असता आपल्याला फार मोठे बदल झाल्याचे दिसून येतील. भारतामध्ये पहिल्या महायुद्धानंतर कामगार चळवळीत मोठ्या प्रमाणात वाढ होऊ लागली. श्रमिकांना १२ तासाहून अधिक काम करावे लागत होते आणि या अधिक तासाचा योग्य तो मोबदला देखील मिळत नव्हता. अश्या अनेक प्रश्नांना सडेतोड उत्तर देत कामगार चळवळीला एक दिशा मिळाली आणि १ मे हा महाराष्ट्र सहित इतर काही राष्ट्रांमध्ये जगातील स्तरावर “कामगार दिन” म्हणून साजरा केला जात आहे.

          कामगारां संबंधित कायदे तयार करणे, कामाचे तास बदलणे, कामगारांना त्यांचे हक्क-अधिकार मिळवून देणे, सुट्टी व  श्रमाचा योग्य मोबदला कामगारांना मिळावा यासाठी ऑस्ट्रेलिया, अमेरिका, रशिया यांसारख्या काही नामिक देशांमध्ये झालेल्या चळवळीचे मोठे योगदान भारतीय कामगार चवळीत दिसून येते. 

           भारतातील कामगार चळवळी मध्ये नारायण मेघाजी लोखंडे यांचे मोलाचे स्थान मानले जाते. नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी १८८४ साली ‘बॉम्बे मिल हेड्स’ असोसिएशन नावाची गिरणी कामगार संघटना स्थापन केली. नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या प्रयत्नांनी सातही दिवस काम करणाऱ्या श्रमिकांना त्यांची हक्काची साप्ताहिक सुट्टी मिळू लागली.

            डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९३६ साली स्वतंत्र मजूर पक्षाची स्थापना केली. आंबेडकरांना कामगारांप्रति निष्ठा होती. कामगारांना कायदेशीर अधिकार मिळावे याकरिता त्यांनी  प्रयत्न केले व ते प्रयत्न पूर्णत्वास आणले.  ब्राम्हणशाही आणि भांडवलशाही हे कामगारांचे शत्रू आहेत असे त्यांचे मत होते. सामाजिक अन्याय-अत्याचार आणि आर्थिक विषमते विरुद्ध कामगारांनी लढले पाहिजे असे आंबेडकरांचे म्हणणे होते. यासारखेच मडके बुवा, अहिल्याताई रांगणेकर, दत्ता इस्वलकर, सुंदर नवलकर यांसारख्या कामगार नेत्यांनी कामगार चळवळीचा पाया धरून ठेवला.

               कामगार हक्कांची लढाई सुरु झाली पण तीच लढाई आजतागायत सुरू आहे. सध्या घडीला देखील कामगारांची मोठी पिळवणूक होताना दिसत आहे. जात, धर्म, वर्ग, वर्ण, लिंग, प्रांत, भाषा यांमध्ये विभागणी होताना दिसत आहेत. आजही श्रमचोरी सारखे गुन्हे आपण पाहत आहोत.

             मुंबई सारख्या विकसित शहरातील कामगारांची वाईट स्थिती बघून खंत वाटते. मोठ्या-मोठ्या इमारती, ब्रिज बनवणारे असो अथवा शहराची स्वच्छता राखण्यासाठी कार्यरत असणारे सफाई कामगार असो, कामाचा योग्य मोबदला मिळणं  दूरच पण स्वतःचे घर देखील नाही. भारतात ९१ ते ९२ % कामगार हा असंघटित क्षेत्रात काम करणारा आहे. ज्यांना सामाजिक सुरक्षा, वेतन योग्य प्रमाणात मिळत नाही.

            “केंद्रसरकार द्वारे कामगारांकरिता नवीन कायदे अंमलात आले, पण त्याचा मोठ्या प्रमाणात विरोध जवळ जवळ सर्वच कामगार संघटनांनी केला. सरकारी आकडेवारी नुसार ७१ ते ७२% छोटे कामगार या कायद्यापासून वंचित राहतील. ट्रेड युनियन ने उपस्थित केलेल्या प्रश्नात असे मांडले आहे कि, कामगारावर काम करणाऱ्या राष्ट्रीयकृत नऊ कामगार संघटना आहेत. ज्यांना सरकारने चर्चेला देखील बोलावले नाही. नियम करताना सांगितले नाही, कायदे करताना सांगितले नाही, कामगारांचे मुद्दे/मत ग्राह्य धरले नाही. असे वागणे सरकारचे दिसत आहे.” ( झी २४ तास मधील एका मुलाखतीत कॉम्रेड भालचंद्र कांगो यांचे मत.)

           कामगार कायद्यामध्ये सुधारणा/बदल करावे असे मत कामगारांचे होते पण सरकार काही एक ऐकण्यास तयार नाही. 

           अशा या शहरांचे निर्माणकर्त्या कामगारांबद्दल आपले विचार, कामगारांचे प्रश्न, आणि त्यांचे शहराच्या विकासासाठी  योगदान आपण या अंकामध्ये  १ मे कामगार दिनानिमित्त प्रकाशित करीत आहोत.

           युवकांनी कामगार संबंधातील कायदे, कामगार आणि समाजव्यवस्था सांगण्याचा उत्तम प्रयत्न  केला आहे. एवढेच नव्हे तर सध्या कोरोनाच्या वाढत्या प्रादुर्भावात जीव-घेण्या परिस्थितीत कित्येक सफाई कामगार कामाच्या निष्ठेप्रति आपल्या जिवाची तमा न बाळगता कार्यरत आहेत आणि त्यांची एक बाजू लेखात मांडण्यात आली आहे. सर्वात महत्वाचे म्हणजे कामगाराची सध्य- स्थिती विषयी सुद्धा लिहिले आहे.

              भारतीय संविधानात कामगारांना त्यांच्या हक्कांचे अधिकारांचे कायदे असून देखील ते खूप कमी कामगारां पर्यंत पोहोचत आहे. भारतीय कामगारांप्रती लिहिणाऱ्यांनी, वाचकांनी तसेच प्रत्येक नागरिकांनी आपली जबाबदारी जाणून घेणं गरजेचे आहे.

 युवकांनी आपले विचार अभ्यासपूर्वक लेखनात मांडले आहे. वरील सर्व अंक आपणास वाचनास उपलब्ध आहे. यासाठी आपण आम्हाला संपर्क करू शकता.

                                              संपादन: पूजा कांबळे, विशाल जाधव

घ्वाटभर पानी…

घ्वाटभर पान्यासाठीच बाय

आता डोल्यातनं पानी काढायचं हाय…..

ह्या पल्याड आमचं गाव

अन् त्या पल्याड इरीचं नाव

दोन डोंगार उतरून धा कोस चालून

इरी म्होरं लाईन लावायची हाय

घ्वाटभर पान्या…

तशी आमच्या गावातबी इर हाय

 पर भट बामनांचा नियोम हाय

आमचं प्वार मेलं तरी

टिम्बाभर पानी बी दियाचं न्हाय

 घ्वाटभर पान्या…

आमच्या डोंगराखाली सरकारचं मोठं धरान हाय

धरणाच्या पान्याखाली आमची बी जमीन गेली हाय

पर तो खाकीवाला खाक्यात म्हणतो

पान्याकडं जराबी बघायचं न्हाय

घ्वाटभर पान्या…

गावातला शिद्या मुंबयला राहतो

गेल्याच महिन्यात त्याच्याकडं गेलतो

गटारावरल्या त्याच्या झोपड्यात गटारातल्या

 पान्याशिवाय घडू घेऊन जायला बी पानी न्हाय

आता घ्वाटभर पान्या…

परत येताना यष्टी स्टँडवर, पान्याचा नल खोलला व्हता

पर कचऱ्याच्या ढिगात बसलेल्या तुटक्या नलाला

पान्याचा एक बी थेंब नव्हता

परीश्न पडला भर पावसात

यष्टी स्टँडवर दुस्काल कसा काय ?

आता घ्वाटभर पान्या…

इतक्यात शिद्या परत आला, म्हणतो…. 

गेलो व्हतो पान्याची बाटली इकत आनायला

म्या सहजच इचारलं शिद्याला

काय रं शिद्या आपून पान्याची बाटली इकत घ्यावी

म्हणून कुनी तो नल तोडला का काय ?

आता घ्वाटभर पान्या…

आव पानी आनन्यात दिवस गेला

पान्यासाठी जलम गेला

 पान्याबिगर काय काय व्हतं

चांगलं ठाऊक हाय या जिवाला

 म्हणून म्या सांगूनशान ठेवलंय समद्यानला

आवो डोल्यातलं पानी जालं म्हणून

माझ्या मैतावर कुनीबी रडायचं न्हाय

घ्वाटभर पान्या…

– नागेश जाधव

गिरणी कामगारांचा लढवय्या नेता : कॉम्रेड. दत्ता इस्वलकर !

       मुंबईतील मॉडर्न मिलमध्ये दत्ता इस्वलकर यांचे वडिल जॉबर होते. १९७० साली वयाच्या २३ व्या वर्षी दत्ता इस्वलकर हे मॉडर्न मिलमध्ये नोकरीस लागले. राष्ट्र सेवा दल आणि समाजवादी चळवळीतील अनेक संस्था संघटनांशी निकटचा संबंध असलेले दत्ता इस्वलकर यांनी १९८७नंतर गिरणी कामगारांच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष करण्यास प्राधान्य दिले होते. रायगड जिल्ह्यातील साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ट्रस्टचे ते उपाध्यक्ष होते. ज्येष्ठ कामगार नेते दत्ता सामंत यांनी १९८२ साली गिरणी कामगारांचा मोठा संप केला. तो लढा अयशस्वी झाला. आणि सुमारे अडीच लाख कामगार व त्यांच्या कुटुंबियांचे भविष्य मातीमोल झाले. 

         गिरणी कामगारांना देशोधडीला लावण्यात सर्व राजकीय पक्षसंघटनांचा कसा सहभाग होता याची जाण इस्वलकर यांना होती. स्वान मिल, मॉडर्न, रघुवंशी, कमला, मुकेश, श्रीनिवास, ब्रडबरी अशा १० मिल बंद झाल्यानंतर गिरणी कामगारांना कोणी वालीच उरला नव्हता. अशा कठीण काळात २ ऑक्टोंबर १९८९ साली दत्ता इस्वलकर व त्यांच्या सहकार्यांनी बंद गिरणी कामगार संघर्ष समितीची स्थापना केली. त्या समितीचे दत्ता इस्वलकर हे निमंत्रक होते.

समितीच्या स्थापनेनंतर एका वर्षांनी ०२ ऑक्टोबर १९९० रोजी गांधी जयंतीला दत्ता इस्वलकर यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत गिरणी कामगारांच्या रास्त प्रश्नांसाठी बेमुदत उपोषणाला बसले होते. तत्कालीन मुख्यमंत्री सुधाकरराव नाईक यांच्या मध्यस्थीने उपोषण सुटले. 

        त्यानंतर १९९१ साली विकास नियंत्रण नियमावली आली. त्याचा फायदा गिरणी मालकांनी गिरण्यांच्या जमिनी विकण्यात झाला. लालबाग परळ भागात त्याकाळी ५८ गिरण्या होत्या. गिरणी बंद पडल्यामुळे गिरणी कामगार देशोधडीला लागले. त्यांच्या कुटुंबाची वाताहत झाली. हे अनुभव पाठिशी असल्यामुळे दत्ता इस्वलकर यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत नंतर अडीच दशके गिरणी कामगारांच्या हक्कांचा लढा ते नेटाने लढले. 

         मुंबईतील ऐतहासिक गिरणी संपात वाताहात झाल्यानंतर एकेकाळी तत्वांसाठी संघर्ष करणारा गिरणी कामगार ही हतबल झाला होता. आर्थिक परिस्थिती पिचलेल्या त्या गिरणी कामगारांच्या मनात पुन्हा लढण्याची इर्षा निर्माण करण्याचे काम दत्ता इस्वलकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केले. भायखळा परिसरातील न्यू ग्रेट मिलसमोर सुरु केलेल्या उपोषणामुळे गिरणी कामगारांचा लढा पुन्हा दुसऱ्यांदा उभा राहिला. श्रमिक कष्टकऱ्यांचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला. गिरण्यांच्या जागेवर केवळ मालकांचाच नव्हे तर राज्य सरकार, मुंबई महापालिका आणि कामगारांचाही हक्क प्रस्थापित झाला. याचा परिणती गिरणी8 कामगारांना गिरण्यांच्या जमिनीवर मोफत नव्हे तर किफायतशीर दरात मालकी हक्काची घरे देण्यात झाली.

          गिरणी कामगारांच्या न्याय हक्कांसाठी आणि त्यांना मालकी हक्काची घरे मिळण्यासाठी दत्ता इस्वलकर आयुष्यभर शेवटपर्यंत संघर्ष करीत राहिले होते. अलीकडे त्यांच्या प्रकृतीच्या तक्रारी वाढल्या होत्या. ब्रेन हॅमरेज झाल्यानंतर त्यांच्या तब्येतीत अनेक अडचणी निर्माण झाल्या होत्या. गिरणी कामगारांच्या आंदोलनाची माहिती सांगणाऱ्या प्रेमळ स्वभावा च्या तत्वनिष्ठ प्रामाणिक लढवय्या नेत्याने आज 07 एप्रिल,  2021 (बुधवार) रात्री मुंबईतील जे. जे. हॉस्पीटलमध्ये अखेरचा श्वास घेतला.  ७२ वर्षाचे होते. त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुली आणि एक मुलगा असा परिवार आहे. गिरणी कामगारांच्या लढ्यातील एक प्रामाणिक, जिद्दी आणि अखेरपर्यंत लढणारा समर्पित कार्यकर्ता त्यांच्या निधनामुळे निमाला आहे. अशीच भावना कामगार चळवळीतील विविध नेत्यांची व त्यांच्यासोबत कार्यरत चळवळीतील कार्यकर्त्यांची होत आहे.

          संघर्षशील, तत्वनिष्ठा, प्रामाणिक आणि वैचारिक स्पष्टता असलेल्या दत्ता इस्वलकर यांच्यासारख्या प्रामाणिक नेत्यास विनम्र अभिवादन !

सौजन्य – सुनील तांबे ( मटा प्रतिनिधी )

हात आकाशी घालितो| नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

आजार-संडास घेऊन, नदी-नाले करी मुजरा,

श्रीमंतांच वेस्टेज, त्यात गरिबांचाही कचरा,

दोन घास मिळविण्या, कचऱ्यावर या नजरा,

बेशरम होऊन…घाण देशाची काढितो…

…हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

सागरास फाडून, मछला-बोट-नाव पळवून,

मासळी आणली, त्यानं जीवावर खेळून,

नांगरणी ही केली, त्यानं धरती ही भेदून,

मौल्यवान केली धरणी, सोनं यात पिकवून,

वादळ रोखून…वैरण देशाला पुरवितो… 

हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…।।

स्वयंपाक बनवून, त्यांची भांडी ही घासली,

चाकर होऊन, त्यांची गाडी ही चालविली,

झोपडीत राहून, त्यांची इमारत बांधली,

त्यांना शॉवर सोडून…स्वतः घामानं नाहतो… 

हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…।।

फुलं ही उगविली, हार ही बनविले,

पायऱ्या ही बांधल्या, मंदिर ही सजविले,

रूढी-परंपरा जपल्या, अन गोंधळ ही मांडिले,

दगडाची मूर्ती करून…देवाला घडवितो… 

हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

क्रीडा क्षेत्रात मिळाले मानाचे स्थान ,

सीमेवर भिजले दुश्मन ज्यांच्या रक्तानं,

त्या शहिदांचा जन्म ही मध्यमवर्गीयांच्या पोटातून,

सरकार अन देश उभा ज्यांच्या पाठीवर,

तोच हीन म्हणोनि ठरतो श्रमिक-कामगार,

ज्वालामुखीत बसून…

आगीशी खेळीतो… हात आकाशी घालितो

नि डोंगर डोहिवर बांधितो…||

– अजय अनिता लक्ष्मण

विभाग – नवी मुंबई

लाल सूर्याचा वंश !

बुद्ध पौर्णिमेच्या दुसऱ्याच दिवशी contractor च्या म्हणण्यानुसार तांबेने कामावर हजेरी लावली. आपण सरकारी नोकर नसलो तरीही प्रचंड इमारतींचं हे वैभवशाली शहर स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी आपल्यासारख्या झोपडपट्टीतल्या घाणीत राहणाऱ्या कित्येकांनी तोलून धरलीय याची त्याला जाणीव होती. तो कामावर पोहोचला तेव्हा दोघातिघांनी त्याच्याशी संवाद टाळत त्याच्याकडे दुर्लक्ष करणं योग्य ठरवलं तर काहींनी कसल्याही प्रकारे त्याच्यापासून अंतर ठेवण्याचा प्रयत्न केला. कारणच तसं होतं.

       तांबेची कोरोना test positive आल्यानंतर सगळ्यांनीच धसका घेतला होता. सोबतच्या दोघातिघांवर विनाकारण quarantine राहण्याची वेळ आली होती आणि साहजिक या प्रक्रियेतून जाताना त्या सगळ्यांना मनस्ताप भोगावा लागला होता. शेजारी पाजारी तर report यायच्या आधीच दाराला कड्या लाऊन घरात बसलेले. सगळी काळजी घेऊनही तांबेची test positive आली आणि कष्टाने कुटुंबाला सांभाळणारा तांबे इतरांना विनाकारण दुश्मन वगैरे वाटू लागला. या तांबे मुळे आता आपल्यालाही कुटुंबासोबत quarantine व्हावं लागणार म्हणून शेजारीपाजारी आणि मित्रमंडळीही त्याला मनोमन शिव्यांची लाखोली वाहत होते.

             सरकारी दवाखान्यात योग्य उपचार घेऊन तो बरा झाला तरीसुद्धा लोकांनी त्याच्याकडे पाठ फिरवलेली. लोकांच्या बोचणाऱ्या नजरा कुटुंबीयांना भोगाव्या लागत होत्या तेव्हा तो मात्र दहा बाय बाराच्या झोपडीत स्वतःला कुटुंबियांपासून लांब कसं ठेवता येईल याची दक्षता घेत होता. घरात दम्याच्या आजाराने ग्रासलेली म्हातारी आई, मुलाचं मागच्याच वर्षी लग्नं झालेलं आणि इवलंसं गोंडस बाळ घरी येऊन अजुन दोन महिनेही उलटलेले नव्हते. या सगळ्यात आपल्यामुळे यांच्या जिवाचं काही बरं वाईट होऊ नये म्हणून त्याचा प्रचंड जीव तुटत होता. गावच्या मोकळ्या हवेची त्याला प्रचंड ओढ लागलेली पण गावकऱ्यांनी सरकारच्या आदेशानूसार सगळ्याच वाटा बंद केलेल्या.

                 बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी बायकोने सगळंच मळभ झटकून पुरणपोळीचा बेत करायला घेतला तेव्हा कुठे त्याला हलकं वाटू लागलं. त्याने रात्री ताटावर बसल्या बसल्या उद्या कामावर हजेरी लावायची असल्याचा मुद्दा छेडला तेव्हा मुलाने आग्रहाने इतक्यात कामावर रुजू न होण्याचा हट्ट धरला. मुलगा हल्लीच बरं कमवायला लागला होता पण या lockdown मध्ये आर्थिक नुकसानीचं कारण पुढे करत कंपनीने मुलाला घरी बसवलं होतं. आपण कामावर रुजू झालो नाही तर हातचं काम जाईल आणि उपासमारीची वेळ आपल्या कुटुंबावर ओढवेल याची त्याला प्रचंड धास्ती होती. त्यामुळे contractor ने कामावर उपस्थित राहण्यासाठी केलेला call त्याला टाळता येणं शक्य नव्हतं.

                रात्री त्याला नीट झोपच लागली नाही. पुढच्या संकटाच्या भीतीने कितीतरी विचार त्याच्या डोक्यात रात्रभर भिरभिरत राहिले. “सगळं जग घरात बसून असताना त्यांच्यासाठी जीवाची बाजी लावून आपण का कचरा काढत रस्त्यावरून हिंडायचं?… आपल्यामुळे जर इतर कुणाला संसर्ग झाला तर?…. बापाचा तर चेहराही आठवत नाही… तो गेला तेव्हा आपण किती वर्षांचे होतो?… बाप गेल्यावर जिने रक्ताचं पाणी करून आपल्याला वाढवलं ती आई आज आपली जबादारी आहे, आणि तिला तिच्या वार्धक्यात सुखरूप ठेऊ शकू एवढीही शाश्वती आपण स्वतःला देऊ शकत नाही…. या दोन महिन्यांच्या जीवाला तर अजून काही कळतही नाही… आपण हॉस्पिटलमधून घरी परतलो तेव्हा त्याला जवळ घेण्यासाठी किती जीव हळवा झाला आपला… या एवढ्याश्या जीवाला काही झालं तर आपण कोणत्या तोंडाने सूने समोर उभं राहायचं पुन्हा?..” अशा कितीतरी विचारांनी त्याच्या डोक्यात भडका उडाला होता.

                  शेवटी चारचा टोला पडला. त्याच्या बायकोला जाग आली तेव्हा तो छताकडे डोळे लाऊन नुसतच पडून होता. “आज पुन्हा झोप नाही लागली का?… पाणी ठेवते अंघोळीला. दात घ्या घासून…” ती सवयीप्रमाणे उठली आणि कामाला लागली सुद्धा. “हिला लग्नापासून सुखाचा एखादा दिवसही देता आला नाही आपल्याला. पण तिची कधी सा

धी तक्रारही नाही. संसार सांभाळण्यात आपण खूपच कमी पडलो खरे!.” तिच्याकडे केविलवाणं पाहत त्याने आवरायला घेतलं.

                दुपारी त्याने जेवणाचा डबा उघडला तेव्हा कालच्या शिळ्या पुरणपोळीचा सुगंध घमघमला. एरवी डब्यात हक्काने हात टाकणारे मित्र अंतरावर बसून आपापला डबा मुकाट्याने खात होते. नवाज नुकताच हातपाय धुवून आला होता. त्याने पुरणपोळी पाहताच डबा हातात घेतला. “भाभी नं मला पाठवली असणार साल्या… एकटाच भिडलाय..” त्याने डबा हातात घेत पुरणपोळीवर मस्त ताव मारायला सुरुवात केली तेव्हा बाकीचे त्याला कुत्सित नजरेने पाहत होते. “देखता क्या है.. हे घे माझा डबा खा… वैसे भी भींडी और मेथी खाऊन जेवण नको वाटायला लागलंय आता.” तांबेने भेंडीची भाजी आवडीने खाल्ली. परक्या गावात बालपणीचा मित्र भेटल्यावर होतो तेवढा आनंद त्याला झाला होता. शेवटी नवाजने दोन पोळ्या संपवल्या आणि दोन पोळ्या तांबेला म्हणून खायला ठेवल्या. पण तांबेचं पोट मात्र मित्र सापडल्याच्या समधानानेच गच्चं झालं होतं.

                 कामावरून घरी जायला निघाला तेव्हा समोरचं दृश्य पाहून तांबे अचानक थबकला. रस्त्याच्या कडेला एक दीड वर्षाच्या बाळाला बसवून त्याची आई कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात काहीतरी शोधत होती. फेकून दिलेले जेवणाचे अर्धे भरलेले कंटेनर वेचून तिने बाहेर काढायला सुरुवात केली तेव्हा मात्र त्याच्या पोटात ढवळायला लागलं. “एsss… ये खाकर मरना हैं क्या?” त्याचा आवाज ऐकून समोरची वीस पंचवीस वर्षाची पोरगेली माय थांबून त्याच्याकडे केविलवाणी पाहू लागली. मग पुन्हा तिच्या कामात गुंतली तेव्हा मात्र त्याला आवरेच ना… “वो बच्चा तेरा हैं ना!… ये सब खायेगी तो बच्चा बिमार पड जायेगा….” तांबे पोटतिडकीने सांगत होता. “तो पड़ने दो ना… आपका कुछ जा रहा है क्या.. “ती हे बोलली तेव्हा तिच्या कपाळावरची ठसठस करणारी शिर तांबेच्या नजरेतून सुटली नाही. “किधर रेहती हैं?…” तिचं लक्षच नाही पाहून त्याने पिशवितला डबा बाहेर काढून समोर धरला.. “वो छोड… ये ले खा…” त्याच्या हातातला डबा पाहून ती थांबली. दबक्या पायांनी त्याच्याकडे सरकू लागली तेव्हा ते लेकरू निर्जन हायवे वर निर्धास्त होऊन हिंडत होतं. तिने धावत जाऊन आधी त्या पोराला उचलून जवळ घेतलं. मग उकिडवी बसत तांबे समोर पदर पुढं केला. तांबेंनं डब्यातल्या पोळ्या काढून तिच्या पदरात टाकल्या. पदराला हात पुसत तिनं त्या पोळ्या कोरड्याच घशाखाली ढकलायला सुरुवात केली. त्या काळया सावळ्या गोंडस बाळाला पाहून तांबेला अगदी गलबलून आलं. “रोज इथेच असतेस का?… मी डबा आनत जाईन उद्या पासून… हे कचऱ्यातलं उचलून खाऊ नकोस. पोराचा तरी विचार करायचा ना जरा.”  “उसके बारेमे सोच कर ही तो ये करना पडा… कुछ काम नही हात में… गटर साफ करते है… Contractor बोला काम नहीं तो पैसा नहीं… ब्रिज के नीचे रहते थे, उधर से निकाल दिया… ये सरकार गरीब का थोड़ी है… कितना दिन ऐसे रहेंगे… गाव वापस जाने का तो गाड़ी वाडी बंद है सब… डेढ़ सौ किलोमीटर भूखे पेट चलके गए तो contractor का फोन आया काम हैं करके… घर जाके भी क्या खाते थे!… डेढ़ सौ किलोमीटर चलकर वापस आए… आदमी को काम मिला आज, मै बैठी है… वो काम करेगा तब आज शाम को दो-तीन सौ मिलेगा… लेकिन खाने का किधर?… हाटेल भी तो बंद है सब…. ये गाड़ी वाले आते है झोपड़पट्टी में खाना बाटने को उनको बोली तो वो ना बोले… तीन दिन से पानी पीकर चल रहे है, बच्चे को क्या खिलाऊ?… दूध भी नहीं आ रहा…  इधर भूखा मरेगा… बीमार पड़ेगा तो हासपितल में तो भर्ती करेंगे… बच्चे को तो मिलेगा खाने को कम से कम…”

                तांबे घरी पोहोचला तरी त्याच्या डोळ्यांपुढून ते दृश्य हललं नव्हतं. त्याने हातातली पिशवी खाली ठेवली. अंगावरचे माखलेले कपडे त्याने दारातच काढायला सुरुवात केली तेव्हा त्याच्या म्हातारीने बाळाला मांडीवर घेतलेलं… रडणाऱ्या बाळाला शांत करत ती अंगाई म्हणत होती…

तुह्यापुढं आभाळ हे 

ठेंगणं होईल

डोळ्यात लेकरा

तूह्या उजेड दिसू दे

रडू नको लेकरा

तूहा वंश लाल सूर्याचा

अंधार ह्यो युगाचा

तुह्या तेजानं दीपु दे 

– नागराज पद्मा कौतिकराव (कविरंग)

विभाग – मुंबई

गोड उसाची कडू कहाणी…

अरे संसार संसार

जसा तवा चुल्यावर

आधी हाताला चटके 

 तवा मिळते भाकर….

      रामण्णा आणि गिरजा बीड जिल्ह्यातील मजूर कुटुंब घरची शेतीवाडी नाहीच दिवसभर उन्हाचे चटके सोसत मिळेल तिथ कामाला जायच तेव्हा कुठ रात्री चूल पेटायची. यंदा मोठ्या पोरीच लगीन करायच म्हणून पैशाची जुळवाजुळव चालेली. रामण्णा ने कारखान्या कडून लाखभर रुपये उचल म्हणून घेतली अन यंदाचा ऊस तोडी चा सिझन झाला की पोरीच हात पिवळ करायच अस ठरवून टाकल. आसपासच्या गावातील हातावर पोट असलेली ऊसतोड कामगार दिवाळी झाली की गाव सोडण्याच्या तयारीला लागायची.लहान सहान पोर बाळ घरी ठेवून सहा सहा महिने वितभर पोटाच माप भरायला पर जिल्ह्यात निघून जायची.रामण्णा अन गिरजा सुद्धा जायच्या तयारीला लागली. लहान पोराला घरीच आजी आज्याकड ठेऊन त्यांनी बिऱ्हाड ट्रॅक्टर वर बांधुन घेतल. निघताना बारक्या पोराने केलेल्या आक्रोशाने गिरजा च काळीज तुटायला लागल. काळजाच्या तुकड्या पासून लांब जाताना तिचा पाय मात्र निघत नव्हता. पटापटा लेकराच्या गालाच तीन मूक घेत तीन निरोप घेतला. नजरेआड होईपर्यंत त्या बारक्या जिवाने किलकिल्या डोळ्यांनी पाहत केलेला आक्रोश गिरजा अन रामण्णा ला प्रवासभर आठवत राहिला.  ठरलेल्या ठिकाणी  बिऱ्हाड पोहोच झाल. मोकळ्या जागेत माळाला कागदाच्या झोपड्या एका दिवसात बांधुन तयार झाल्या. एकूण 8 कोयत म्हणजे 8 जोडपी त्यांच्या टोळीत सामील होती. पहाटे उठून थंडीत आंघोळ , स्वैपाक आवरून दिवस उजाडायच्या आधी शेतात जायचं. दिवसभर मग हातात कोयता  घेऊन उन्हाचे चटके सोसत उसाच्या पाचटीत जगण्याचा संघर्ष करत उभ राहायचं. लहान लहान पोर झोळीत टाकून दिवसभर राबराब राबायचं. मधेच पोर रडायला लागल की छातीला लावून पाजायच अन पुन्हा नशिबावर वार करायला कोयता घेऊन निघून जायच. असच काय ते हृद्यद्रावक जगणं ह्यांच्या नशिबी आलेल. 

           त्या दिवशी दुपारीच घरी जायच म्हणून सगळे लवकर रानात आलेले. उन्हाचा तडाखा वाढत होता. रामण्णा ऊस तोडत होता अन पाठीमाग गिरजा मोळ्या बांधायच काम करत होती. पाळी आल्यामुळ तिला उभ रहायला सुधा त्रास होत होता पण नशीबाचा भोग भोगावाच लागणार म्हणत उन्हाच्या झळा सोसत ती तशीच उभी होती. वाळून गेलेल्या पाचटीत हात घालून ती मोळ्या बांधत होती.  अन पाचटीत बसलेला भलामोठा साप तिच्या नजरेत आलाच नाही, काम करता करता तिचा पाय त्याच्यावर पडला अन त्या सापाने तिच्या पायाला जोरदार दंश केला. सापाला बघताच गिरजा मोठ्याने ओरडली अन जाग्यावर खाली बसली. सगळ्यांनी आरडाओरडा केला. रामण्णा मात्र पुरता घाबरून गेला. उन्हाच्या तिरीत पडलेली गिरजा अन तिचा सुजत चालेला पाय बघून तो निम्मा गर्भगळित झाला. लोक जमली, गाड्या मोटारीची सोय होईपर्यंत गिरजा डोळपांढर करायला लागली. शेजारच्या पोराने गाडी आणली अन रामण्णा ने उचलून गाडीवर बसवत तिला घट्ट धरली अन गाडी तालुक्याला सुसाट पळायला लागली. एका मोठ्या खाजगी दवाखान्यात तिला डॉक्टरांनी अडमिट करून घेतली. साप विषारी असल्यामुळे अन आणायला उशीर झाल्याने पेशंटची स्थिती नाजूक असल्याच डॉक्टरांनी सांगितल. भयभीत झालेला रामण्णा दवाखान्याच्या पायरीवर खाली बसला अन ओक्साबोक्शी रडू लागला. पाठीमागून आलेल्या टोळीच्या मुकादमाने त्याला सावरला. पैशाची सुधा जुळवाजुळव करायला लागणार होती म्हणून ते निघून गेले. गिरजा मात्र अजूनही बेशुद्ध होती. रामण्णा तिथंच बसून तिच्या निपचित पडलेल्या देहाला न्याहळत होता. आपल्या सहचारिणीची झालेली अवस्था बघुन त्याचा जीव मात्र तिळतिळ तुटत होता. अख्खा दिवस मृत्यूशी झुंज देणारी गिरजा मध्यरात्री मात्र आयुष्याची सगळी लढाई हरली. अन रामण्णाकड भरलेल्या डोळ्यांनी बघत जणू निरोप घेतेय अस सांगत इहलोकाच्या प्रवासाला निघून गेली. तिचा हातातून अलगद निसटलेला हात बघून दिवसरात्र उपाशी पोटी बसलेल्या रामण्णा ने फोडलेला टाहो दवाखान्याच्या भिंती न भिंती हलवून गेला. पोरीच लग्न, पुढचा संसार सगळं सगळं त्याला आठवायला लागलं. दवाखान्यान दिलेल 60 हजाराच बिल घेऊन तो तिथंच पायरीवर निपचित होऊन पडून राहिला. नशिबाच्या खेळाला अन देवाने केलेल्या क्रूर थट्टेला कंटाळून… असे अनेक गिरजा अन रामण्णा वीतभर पोटाच माप भरायला, मैलोन्मैल फिरत असतात. सरकार बदलत, देश बदलतो. पण ह्यांच्या नशिबी मात्र वर्षानुवर्ष जपून ठेवलेला कोयताच आहे. एका पिढीकडून दुसर्‍या पिढीकडे द्यायला अन आयुष्यात आलेल्या संघर्षावर सपासप वार करायला…..

– गंगाप्पा पुजारी

जिल्हा :- सातारा

मैं, समुद्रा

मैं,

समुद्रा

दुनिया में भारत देश के, महाराष्ट्र राज्य के, सबसे बड़े शहर मुंबई में रहने वाला 19 साल का विद्यार्थी.. हम शायद आज जो बात कर रहे है वो जटिल हो। पर दुनिया, उसके साथ आने वाली अनेको नीतियां और सत्ताऐ समझने के प्रयास में कुछ बातें इस वक्त साँझा करना बड़ा जरूरी है।

‘बीतेंगे कभी तो दिन आखिर यह भूख और बेकारी के,

टूटेंगे कभी तो बुत आखिर दौलत के इजारेदारी के,

हक मांगने वालों को जिस दिन सूली ना दिखाई जाएगी, अपनी काली करतूतों पर जब यह दुनिया शरमायेगी,

तब एक अनोखी दुनिया की बुनियाद उठाई जाएगी।”

कुछ इसी तरह मानव उत्क्रांति की कहानी अपने आप में कई संघर्ष गाथाएं लेकर आती है। बुनियादी खाने, पीने, रहने पहनने और जीने की भी। पर वक्त के साथ इसमें व्यवहार आए, रिश्ते बने, कुछ अच्छे कुछ बुरे।  इसमें कई रिश्ते समय के साथ बदले उनमे वैचारिक विकास के साथ व्यवहारिक विकासशीलता लाई गई, जो रिश्तो को बेहतर बनाने की प्रक्रिया है। पर सब में सबसे जटिल अगर कोई चीज मुझे लगी तो वह होगी “शोषण” और इसके दम पर बना शोषक और शोषित का रिश्ता! एक ऐसे ही रिश्ते पर आज मुझे बात करनी है। 

1835 में हुई औद्योगिक क्रांति ने इंसानी जीवन के अनेकों पहलू में विविध बदलाव लाएं।  कहते हैं 

If you see a problem and come up with a solution many times a solution create a new problem

कुछ ऐसे ही हाल शायद हमारी भी हुए हैं। औद्योगिक क्रांति के पीछे सबसे बड़ा कारण देखा जाए तो  पूंजीवाद (Capitalism) है जिसके जरिए आज भी ९०% साधनों पर १०% अमिरो का राज है। फिलहाल GDP नीचे आने की वजह से इन आकड़ों मे बदलाव हो सकते है।  मैं औद्योगिक क्रांति को पूरी तरह अच्छा या बुरा नहीं कहना चाहती, पर उसने काफी चीजों में बदलाव लाएं और इन्हीं बदलाव को विकास के नाम पर बेचने का काम पूंजीवादीयोने  किया और उनके दलाल बने मीडिया, राजनेता और अन्य कई लोग, जिन्होंने विकास की व्याख्या तय की जो कई सवालों के साथ आई ,किसका विकास? किसके लिए? किसकी मांग है यह विकास?

Definition of Capitalist development is “Process of increasing productivity and extraction of surplus” इसी सूत्र के साथ कई लोगों पर इसके काफी अलग-अलग परिणाम हुये। पर मेरे मुताबिक श्रमिक वर्ग सबसे बड़ा तबका है, जिसने इसे काफी स्तरों पर अलग-अलग शोषण के प्रकारों के साथ सहा है। 19वीं सदी में 8 घंटे का काम करने मजदूरों की जो लड़ाई शुरू थी, वह आज 21वीं सदी में फिर भारत में शुरू करनी होगी। 19वीं सदी में जो समान काम के लिए समान वेतन की लड़ाई शुरू की थी, वह आज फिर लड़नी होगी।  छुट्टी के लिए लड़ी गई लड़ाई हो, सुरक्षा के लिए लड़ी गई लड़ाई हो या अन्य कई लड़ाइयां जो हम ने अनेकों सालों से लड़ी है; लेकिन आज फिर बदलते हुये  कानून हमें फिर उसी दोहराएं पर ला, लड़ाई लड़ने के लिए मजबूर कर रहे हैं। अगर इसे राजनीतिक संदर्भ में समझा जाए तो यह स्पष्ट और जोरदार संदेश है भारत में तैयार की जा रही एकल सत्ता का, की कोई भी जो इस ताकत को चुनौती दे उसे संदेह की दृष्टि से देखा जाएगा और क्रूरता पूर्वक कुचल दिया जाएगा। जिन्हें कानूनी शब्दों में लपेट कर पेश किया गया है।

पर इन लड़ाईयों को तो हमने सदियों से लड़ा है। और आगे भी लड़ेंगे पर सबसे बड़ी लड़ाई अगर कुछ होगी तो वह मजदूर से श्रमिक बनने तक की। क्योंकि कोई मेरा मालिक नहीं है और ना मैं किसी का गुलाम हूं, मैं काम करता हूं जिसका मुझे वेतन मिलता है, तुम वेतन देते हो क्योंकि तुम्हें मेरी और मेरे काम की जरूरत है। यह इतना ही स्पष्ट और साफ है। पर इसे हर वेतन लेने और देने वाले स्पष्ट रूप से बताना और जताना जरूरी है।

अब हमारी बुनियादी लड़ाई को जरूरत है साँझे  प्रयास कि। आज महाराष्ट्र में यूनियंस को खत्म किया जा रहा है। ताकि कायदो, कानूनों में मनमर्जी बदलाव कर मनमानी तरीके से श्रमिकों को मजदूर और मजदूरों को गुलाम बना उनका शोषण किया जाए और इसी शोषण को छुपाने के लिए विकास के सपने दिखाए जा रहे हैं।

इन सभी संघर्षों, लड़ाई और नीतियों को जानने के बाद जेहन में एक सवाल आता है। बुनियादी हक और जरूरतों की लड़ाईयो का इतिहास पुराना है और काफी प्रेरणादायक भी जहां अनेकों कलात्मक तरीके से यह संघर्ष चले।  सवाल यह है कि इतने सालों बाद भी बुनियादी चीजों के लिए आज भी कुछ लोगों को संघर्ष क्यों करना पड़ता है?

~ समुद्रा

कामगार की गुलाम

१ मे ‘आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन’ हा जगभरातील कामगारांच्या हक्काचा दिन विशेष आहे. प्रत्येक वर्षी या दिवशी जगभरातील अनेक देशांमध्ये हा दिवस साजरा केला जातो. तसेच १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्राची निर्मिती झाली. म्हणून हा दिवस महाराष्ट्र दिन म्हणूनही महाराष्ट्रात साजरा केला जातो. 

भारतात औद्योगिक क्रांती झाली. त्यानंतर कामगारांना रोजगार प्राप्त होऊ लागला. परंतु त्याच बरोबर कामगारांचे मोठ्या प्रमाणात शोषण देखील होऊ लागले. १२ ते १६ तास त्यांना राबवून घेतले जात होते. या विरोधात सर्व कामगार एकत्र आले व कामगार संघटनेची निर्मिती त्यांनी केली. कामगाराला केवळ ८ तास काम असावे असा ठराव यात करण्यात आला. त्यानंतर कामगार संघटनांच्या हक्कासंदर्भात दोन 

आंतरराष्ट्रीय परिषदा झाल्या. व १८९१ पासून १ मे हा कामगार दिन म्हणून साजरा करण्यात येतो. 

परंतू कामगार संघटनेची स्थापना करुन सुध्दा आज देखील कामगारांची होणारी पिळवणूक किती प्रमाणात थांबली आहे हा प्रश्न आज पडतो…..? श्रामिकांवर अन्याय व अत्याचार खरच थांबला आहे का. आज देखील अनेक ठिकाणी कामगार अत्याचाराच्या बळी पडले जातात. कामगारांना त्यांचे हक्क माहीत असून देखील त्यांचे शोषण होते. मुळात त्यांच्या हक्का साठी कामगार स्वतचं लढत नाही. मुकाट्यानं होणारा अन्याय सहन करून घेतात. कुटुंबाची असणारी जबाबदारी त्यांना हे करायला कुठे तरी भाग पाडत असते. सध्याच्या काळात रोजगार तर प्राप्त आहे. परंतू त्या मोबदल्यात मिळणारं वेतन आणि होणारी मानसिक आणि शारीरिक पिळवणूक ही कामगारांची खरी मोठी समस्या आहे. कामगारांचा बुलंद आवाज आज कुठेतरी हरवत जातो.

आज पूर्ण देश कोरोना सारख्या महामारीच्या विळख्यात सापडला आहे. अश्या वेळी हातावर पोट असलेल्या कामगारांचे खूप हाल झालेत. अगदी अन्न मागुन खायची वेळ या कामगारांवर आली. अनेक ठिकाणी कामगार काम मिळेल या आशेने नाक्यांवर उभे राहतात. परंतू त्यांना काम मिळत नाहीं. आणि जरी काम मिळाले तरी त्या बदल्यात योग्य वेतन कामगारांना दिल जात नाही. या नाका कामगारांची कंत्राटदारांकडून फसवणूक  प्रकर्षाने समोर येते. बहुतेक नाका कामगारांची नोंदणी होत नसल्याने त्यांना  योजनांपासून आजही वंचित राहावे लागत. सरकार अनेक नवीन योजना या कामगारांसाठी राबवत असते, परंतू तरी देखील या योजनां पासुन त्यांना कुठेतरी डावललं जातं. 

कामगारांना आज काम तर मिळत आहे. पण ते एक ठराविक कालावधीसाठी. त्यात यांचे भविष्य नसते.  कधीही त्यांना कामावरून काढून टाकले जाते. त्यामुळे अशा कामगारांवर उपासमारीची वेळ येते. आणि कर्ज काढून त्यांना जगाव लागते. नंतरच पूर्ण आयुष्य हे कर्ज फेडण्यात जात.  त्यात या कामगाराला दूसरे काम मिळाले तर ठिक नाहीतर संपूर्ण कुटुंब उध्वस्त होते. घरभाडे, कुटुंबाच पालनपोषण ह्या मोठ्या समस्या निर्माण होतात. एखादे काम जर त्यांना मिळाले तर गुलामासारखे वागवलं जात. कमी वेतनामध्ये त्यांच्याकडून जास्त तास काम करून घेतलं जात.

आज खरचं अस वाटतं आहे की हा कामगार कुठे तरी गुलामगिरीत वळत आहे. सर्व कमागार वर्गासाठी आज पुन्हा एकदा आवाज उठवायची गरज वाटतेय.कामगार कायद्याची संख्या आता शंभराच्या आसपास आहे. माथाडी कामगार, बांधकाम कामगार, नाका कामगार,अश्या अनेक कामगारांसाठी आज  शासन कल्याणकारी योजना राबवत आहे. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या कायद्यांची अंमलबजावणी योग्य रीतीने होत नाही.  त्यामुळे जो फायदा कामगारांना मिळायला हवा होता तो अद्याप त्यांना मिळत नाही. त्या योजना कामगारांपर्यंत पोहचवण्यासाठी आपणच प्रयत्न केले पाहिजेत. तसेच आज आंतरराष्ट्रीय कामगार दिना निमित्त कामगारांच्या सुधारणे साठी आणि योगदाना साठी आपण उजाळा देऊयात.

– आरती संगीता अशोक इंगळे

विभाग – मुंबई